ပိုၼ်းမိူင်းတႆးသဝ်းၶေႃ

 ပိုၼ်းမိူင်းတႆးသဝ်းၶေႃ

မိူင်းတႆးယၢမ်းလဵဝ် (Shan State) ပိုၼ်ႉတီႈလိၼ်ၸိုင်ႈတႆး    ပိုၼ်းမိူင်းတႆးသဝ်းၶေႃ မိူင်းတႆးယၢမ်းလဵဝ် (Shan State) ပိုၼ်ႉတီႈလိၼ်ၸိုင်ႈတႆး    ပေႃးတေမႃးတူၺ်းၶိုၼ်း ပိုၼ်ႉတီႈလိၼ်ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းယူႇၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် ၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ် မႃးဢုပ်ႉပိူင်ႇၸိုင် ၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ မီးၼႂ်းၵေႈဝူင်ႈၵၢင် မူဝ်ႇမႄႈၼမ်ႉတႃႈလူင် (ၶျိၼ်းတုၼ်း) လႄႈ မူဝ်ႇမႄႈၼမ်ႉၵဵဝ် တေႃႇထိုင် ၵယႃး ၼၼ်ႉသေ ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းၵႂၢင်ႈၼႃႇဢႃးလႃးတႄႉတႄႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႄႇဢဝ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ် မႃးဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸိုင်ႈတႆးၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇတူၺ်းႁၼ် ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း ၸႃႇတိၵိုၵ်းမိူင်း ဢၼ်ယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈ(ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ဢမ်ႇၶၢႆႉ) ၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ၶဝ်တူၺ်းပုၼ်ႈတႃႇၶဝ်တေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇငၢႆႈငၢႆႈလီလီၼၼ်ႉၵူၺ်းလႄႈ ၸွၼ်တိုတ်ႉၸၼ်ၶွပ်ႇၼမ်ႉ လႅၼ်လိၼ် ဢၼ်ပေႃႇမီးမႃး ၸိုင်ႈတႆးယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း ယၢမ်လဵဝ်ၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး(62,000) လွၵ်းလၵ်းပၼ်ႇမူၼ်း ၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ မီးဝႆႉဝူင်ႈၵၢင် လတ်ႉတီႇၵျႃတ်ႈ( 19.လႄႈ 24 )ၼၼ်ႉလႄႈ ဝူင်ႇၵၢင် လွင်ႇၵျီႇၵျႃတ်ႈ(96.လႄႈ101) ၼၼ်ႉသေႁူဝ်ၵူၼ်းယူႇသဝ်းတင်းသဵင်ႈ တေမီးမွၵ်ႈ ( 5,000,000) ပၢႆပၢႆယူႇယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ-တၢင်းဢွၵ်ႇလႅၼ်လိၼ် တိတ်းၸပ်း မိူင်းၶေႇ၊ လႄႈ မိူင်းလၢဝ်၊ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ တိတ်းၸပ်းဝႆႉ မိူင်းယၢင်းလႅင်၊ ဝၼ်းတူၵ်းတိတ်းၸပ်းဝႆႉ မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ တၢင်းႁွင်ႇတိတ်းၸၢပ်ႈ မိူင်းၶၢင်၊ သေ ၽၢႆႇပႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ ၸိုင်ႈတႆး မီးမႄႈၼမ်ႉလူင် ၼမ်ႉၶွင်၊ လတ်းၵႂႃႇ ဝူင်ႈၵၢင် မိူင်းတႆးလႄႈ မိူင်းလၢဝ်းယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းၵေႃႈ မီးၼမ်ႉမႄႈလူင် ၼမ်ႉၶူင်း၊ လတ်းၶဝ်ႈဝူင်ႈၵၢင်သေ မႄႈၼမ်ႉလူင် ၼမ်ႉမၢဝ်း၊ ၼမ်ႉပၢင်၊ ၼမ်ႉတဵင်း၊ ၼမ်ႉလွင်း၊ ၼမ်ႉတူႈ၊ ၼမ်ႉၽီလူး ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ (ဢၢင်းလေး)လႄႈ ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇ မီးတင်းၼမ်သေ ၼမ်တူၵ်းတၢတ်ႇလူင် ၼမ်ႉတဵင်း ဢၼ်မီးၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ၵဵင်းတွင်း ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်း ဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ဢေးသျႃး တၢတ်ႇလူင် ၵဵင်းတွင်း ၼႆႉတင်းသုင်မီး (975)ထတ်း (ပေႇ) ႁႅင်းၼမ်ႉၵီႇလူဝ်ႇဝတ်ႉမီး (60,000) ႁူၵ်းမိုၼ်ႇ။ ၸိုင်ႈတႆး ပဵၼ်မိူင်းႁူၺ်ႈယႂ်ႇ လွႆသုင်လႄႈ တင်းသုင်လွႆမီး (2000တေႃႇ8000) ထတ်းပၢႆပၢႆယဝ်ႉ။ လွႆဢၼ်သုင်သုတ်း ပဵၼ်လွႆလႅင်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ မိူင်းယႆ တင်းသုင်မီး(8777)ထတ်း၊ လွႆပၢင် ၼႂ်း၊ၸႄႈတွၼ်ႈ ၵဵင်းတုင် မီး(8408)ထတ်း၊ လွႆမေႃႇ မီး(8095) ထတ်း ၊ လွႆမႄးၼေႇမီး(8265) ထတ်း၊ လွႆၸၢငိႉမိူင်းၵိုင်မီး (8129)ထတ်းယဝ်ႉ၊ ဝဵင်းဢၼ်သုင်သုတ်း ပဵၼ်ဝဵင်းၼမ်ႉသၼ်ႇ၊  သုင်ယၢၼ်ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ(5300) ထတ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးမီးမေႃႇႁေႈတင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇမေႃႇၸိုၼ်း၊ ငိုၼ်း သွတ်ႈ၊ ၶမ်း၊ တွင်း၊ ၸိုၼ်း၊ ၽွႆ၊ ၼီႇၵေႇ ၵူဝ်ႇပေႃႉ၊ သႅင်၊ လဵၵ်း၊ ထၢၼ်ႇႁိၼ်၊ ၼမ်ႉငိုၼ်းလႅင်၊ ယၢမ်းလိပ်း၊      ၽလေႃႇလၢႆႉ၊ တူဝ်ႇလမႆႉ၊ ႁိၼ်ၶီႈၵၢဝ်ႈ၊ လဵၵ်းၽိူၵ်ႇ၊ ဝူႇၾလမ်ႇ၊  ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ ထိူၼ်ႇပႃႇမႆႉ သတ်ႉတဵမ်ပိၵ်းဝႆႉ သေၼႆႉဢၼ်ၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇမႆႉသၵ်း၊ မႆႉတိုင်း၊ မႆႉပဝ်း၊ မႆႉပႅၵ်ႇလႄႈ မႆႉၵႅၼ်ႇၶႅင်တၢင်ႇမဵဝ်းၵေႃႈ မီးတၢင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။  ၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ ရႃႇသီႇဢုတုၽဵင်ႇၶိုင်ႈလီ ရႃႇသီႇသၢမ်ၶၢဝ်းၶၢဝ်းမႆႈ၊ၶၢဝ်းၾူၼ်၊ၶၢဝ်းၵတ်း၊ ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ် ၽႃလီမီး ၶွၼ်ႇ ၼမ်ႉမၼ်းလိၼ်လီၼႃႇ လွင်ႈၽုၵ်ႈသွမ်ႈၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီတွၼ်းသေ  ပုၼ်ႈတႃႇလဵင်ႉလူတူဝ်သတ်းၵေႃႈ ၶႅမ်ႉၵျႃႉဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။   ၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ -မီးဝႆႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း လၢႆၶိူဝ်းသေ ယူႇသဝ်းထင်ၸွမ်းၵၼ် ဢမ်ႇၽၢတ်ႇဢမ်ႇယၢၼ်ၵၼ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇ ပူၼ်ႉမႃးလႄႈ ပိူင်လူင်ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး မီး(80%) တႆးလူင်၊ တႆးၼိူဝ်၊ တႆးၶိုၼ်၊ တႆးလိုဝ်ႉ၊ တႆးလႅမ်း၊ တႆးမၢဝ်း၊ တႆးလႅင်၊ တႆးလွႆ၊ တႆးၼွင်၊ တဢၢင်း၊ ပဢူဝ်း၊ ၶၢင်၊ ယၢင်းလမ်၊ လႃးႁူႇ၊ ထၼု၊ ယၢင်းပတွင်ႇ၊ ယၢင်းလႅင်၊ ယၢင်းလၢႆး၊ ဢႃးၶႃႇ၊ လွႆလ၊ ဝ၊ လၢဝ်း၊ ထႆး၊ ယူၼ်း၊ လိသေႃး၊  ၵူဝ်ႉၵၢင်ႉ၊ မၢၼ်ႈ၊ ဢႅၼ်ႇ၊ လၵ်းမၢႆၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း “ဢဵၼ်ႇ”ၼႆႉ မီးႁူဝ်ၵူၼ်းမွၵ်ႈ(3000)ပၢႆ  တီႈၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈ ၵဵင်းတုင် မၢၼ်ႈ၊ လၢဝ်း၊၊ သၢမ်တၢဝ်ႉ ၵေႃႇလၶ၊ ၵလႃး၊  ယူၼ်း၊ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ ၽႃႇသႃႇတီႈ ယုမ်ႇယမ်ၵိူဝ်းလီၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်ပဵၼ် ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ သေ ဢၼ်ပဵၼ် ၽႃႇသႃႇ မူႇသလိမ်ႇ၊ ၶရိသျၼ်ႇ လႄႈဢၼ်ယုမ်ႇယမ် ၵိူဝ်းၽီၼၼ်ႉၵေႃႈမီးယူႇ။ ၸိုင်ႈတႆးလႄႈပိုၼ်းၵဝ်ႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး   ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးလႄႈမိူင်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးလႄႈမိူင်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်း ႁင်းၶေႃ ႁင်းၵူၺ်း ၼင်လိၼ်မိူင်းတႆးႁဝ်းၵေႃႈ တႆးၵူၺ်း ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငၢမ်းဝႆႉႁင်းၶေႃ သေ ပဵၼ်ဝႆႉၶိူဝ်းႁေႃၶမ်း ယူႇလွတ်ႈလႅဝ်သဝ်းၶေႃ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၵိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇ တႅၵ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်းလႅင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ တႆးလႄႈၸဝ်ႈၶိူဝ်းတႆးၼႆႉ မိူဝ်ႈၵေႃႇငဝ်ႈႁူဝ်ပိုင်းမၼ်း လုၵ်ႉတီႈမိူင်း မူၼ်ႇၵူဝ်လွႆႉ (MONGOLOID) ၼၼ်ႉၽႄဢွၵ်ႇ မႃးသေယဝ်ႉ မီးၸႂ်ႁတ်းႁၢၼ်လႄႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉၵူမ်ႈၼွမ်းတူဝ်တေႃႇပိူၼ်  ပဵၼ်ဝႆႉၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈ ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ဢမ်ႇတွၼ်ႉပဵၼ်ၶီႈၶႃႈၽႂ်၊  ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈပဵၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈယူႇတႂ်ႈဢေႃးၸႃႇမႃႇၼႃႇပိူၼ်ႈလႃးလႃး။ ထိုင်မႃး မီူဝ်ႈပီ B.C 585 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈပူၵ်းတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းသေ ယူႇသဝ်းမႃးၽၢႆႇၸၢၼ်း မႄႈၼမ်ႉ ယၢင်ၸီႇၵျင်ႇ (ၼႂ်းမိူင်းၶေႇ) ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။ တင်ႈဢဝ်မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ တႆးဢၼ်ပဵၼ်ၶိူဝ်း လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ၼႆႉမီးဢူ မီးၽုင်းယႂ်ႇယိုတ်ႈ၊  ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းၶဝ် ၵူဝ်ႁေ ၵူမ်ႈၵွမ်း ၼွမ်းတေႃႇတႆးဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈဝႃႈ ၵၢပ်ႈတႆးႁႅင်းယႂ်ႇတီႈသုတ်းယူႇယဝ်ႉ။  တႆးဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “ဢႆႇလႃႇဢူဝ်ႇ”-ဢၢႆႈလၢဝ်း” ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပီ B.C 651 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇတၵ်းသူၼ်းတုမ် ဢဝ်တႆးဢၼ်ယူႇၸွမ်း ပွတ်းလိၼ် တွၼ်ႈမိူင်း ၸီးၶျွၼ်ႇတႂ်ႈ လႄႈ မိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ -တႄႇတင်ႈႁေႃၶမ်းလူင် “ၼမ်ႉၸဝ်ႈ” ဢမ်ႇၼၼ် ၼၢၼ်ႇၸဝ်ႇ” သေဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းယၢမ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ {B.C ပွင်ႇဝႃႈ  ပီ  ဢွၼ်တၢင်း ပၢၼ်ၽြႃးယေႇသုၶရဵတ်ႉ } {A.D ပွင်ႇဝႃႈ ပီ ပၢၼ်ၽြႃးယေႇသုၶရဵတ်ႉ }   ၼႂ်းမိူဝ်ႈၽွင်းပီ A.D 763 ထိုင် A.D 874 တႆးဢၼ်  လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉၸဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ႇ ၼၢၼ်ႇၸဝ်ႇ (ၼွင်သႄ) ၼၼ်ႉလူင်းၵႂႃႇသိမ်းဢဝ် မေႃႇၼမ်ႉၵဵဝ်(ဢေႇရႃႇဝတီႇ)ပွတ်းၼိူဝ်တင်းသဵင်ႈ  ယၢမ်းၼၼ်ႉၸုမ်းတႆးၶဝ်ၶိုၼ်းသိုပ်ႇ တိုၵ်းသိမ်းဢဝ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပိဝ်ႇလႄႈ မိူင်းပိဝ်ႇ  မိူဝ်ႈပီA.D 882 ၼၼ်ႉလီငၢမ်းယဝ်ႉသေ ႁဵတ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼိူဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်တိုၵ်းလႆႈၵႂႃႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းတႆးပူၵ်းတင်ႈႁေႃၶမ်းလူင် ၼမ်ႉၸဝ်ႈ ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းလူင် ဢၼ်ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်း ၶိူင်ႇၶမ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈသေ မီးမိူင်းၶဝ်ႈၵွမ်း ၼွမ်းၸူးတၢင်း ၼမ်  ၼႃႈလိၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇမၢၵ်ႈ မီးဢူမီးၽုင်း ယႂ်ႇႁႅင်လိူဝ်တွၼ်းလႄႈ  ၸင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢပ်ႈတႆးၶဝ် ႁႅင်းယႂ်ႇႁႅင်းၵိုၼ်းထိုင်ၸိၵ်းၸွမ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။   ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ ဢၼ်တႆး ၼမ်ႉၸဝ်ႈၶဝ်လႆႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငၢမ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ-ၼမ်ႉပွတ်း လိၼ်တွၼ်ႈမိူင်းသီႇသွၼ်ႉ(ၸီႇၶျွၼ်ႈ) တင်ႈဢဝ်ၵႂင်းၸီႇ၊ ယူႇၼၢၼ်ႇ၊ တေႃႇထိုင်တၢင်းတူၵ်း ၸႄႈတွၼ်ႈ(မၵၶမ်) မိူင်းဢႃႇသမ်ႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈမိူင်းမၼိပူရ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၼိူဝ်၊  တူင်ႈၵိၼ်း၊ လႄႈမိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး၊ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ မိူဝ်ပီ A.D 650 ၼၼ်ႉၺႃးပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း “ၼမ်ႉၸဝ်ႈ” ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ၸဝ်ႈသိၼုလူဝ်ႇ” ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငၢမ်းယူႇၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပိၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ၵဢူဝ်းၶမ်း” မီးၸႂ်ထုၵ်ႇမေႃ ၽေႃးၵႂၢမ်းၵၼ် တင်းၶုၼ် ႁေႃၶမ်း ၸဝ်ႈသိၼုလူဝ်ႇသေ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈလႆႈၸႂ်တႃႇၵပ်းသိုပ်ႇ သွင်မိူင်းလီၵၼ်ၼၼ်ႉ ပွႆႇၽူႈတၢင်တူဝ် ၽႂ်မၼ်းၸူး ၵၼ်လႄႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းလိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ သွင်မိူင်းႁၵ်ႉၵၼ်တိတ်းတေႃႇလီငၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။  မိူဝ်ႈပီ A.D 745 ၼၼ်ႉၶုၼ်ႁေႃၶမ်း “ပီလေႃးၵူဝ်း” လႆႈၶိုၼ်ႈသိုပ်ႇဢဝ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းၼႆလႄႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ တင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၶႄႇ ပဵၼိၶုၼ်သိုပ်ႇ မၢႆၶပ်ႉ (6) ၼၼ်ႉ မီးတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇ ၸူးၵၼ်လီငၢမ်းယူႇ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၼမ်ႉၸဝ်ႈ ၼႆႉတင်းၵႂႃႇတိုၵ်း ဢဝ်ပႃးမိူင်းတိပဵတ်ႉလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ပီ A.D 734 ၼၼ်ႉမႃးၽုင်းဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်း ၶုၼ်ႁေၶမ်းၼမ်ႉၸဝ်ႈ ၵူႈသမ်ႇၵူႈပိူင်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်လွင်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ယူပ်ႈယွမ်း ဝွတ်ႈဝၢႆး မႃးလွႆးလွႆး ၶုၼ်ႁေၶမ်း မူၼ်ႇၵူဝ်ႇ(လ်) “ၵူပ်းလၢႆးၶၼ်ႇ” ၼႆႉဝၢႆးသေ သိမ်းဢဝ်မိူင်းၶေႇယဝ်ႉ ၸိုင်သိုပ်ႇသိမ်းဢဝ် မိူင်းၼမ်ႉၸဝ်ႈသေ ပဵၼ်မိူင်းၶဝ်ႈၵွမ်းပႃႈတႂ်ႈမိုဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႆႉမိူဝ်ႈပီ A.D 1253 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။   မိူင်းလူင်ၼမ်ႉၸဝ်ႈ လုပင်းၵႂႃႇလႄႈ ၵႃႈပဵၼ်တႆးၶဝ်ပဵၼ် ၸုမ်းယႂ်ႇၸုမ်းလူင် သေမႃးယူႇၽင်ႇၼမ်ႉမၢဝ်း မႃးတႄႇတင်ႈမိူင်းမၢဝ်းလူင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း “သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ” ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငၢမ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း  သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၸမ်ႉ-ၵႃႈပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ၸဵမ်ဢၼ် သႅၼ်ဝီ၊ သီႇပေႃႉ၊ မိူင်းမိတ်ႈ၊  မိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉ တမ်းဝၢင်း ၶွပ်ႇၼမ်ႉလႅၼ်လိၼ်ပၼ်သေယဝ်ႉ သိမ်းဢဝ်ပဵၼ်မိူင်းၶဝ်ႈၵွမ်းပႃႈတႂ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငၢမ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢဝ်တၢင်းႁႅင်းသိုၵ်းၶိုၼ်ႈတိုၵ်းမိူင်းၶႄႇ လႄႈ ဢွၼ်တၢင်း သိမ်းဢဝ် မေႃးဢီး၊ မေႃးၶႄ၊ႇ မေႃးၶၼ် လႄႈ သၢၼ်းၶျိၼ်း။ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း  သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ၼႆႉ -ၵၢမ်ႇယႂ်ႇမုၼ်သုင် ၽုင်းဢႃႇၼႃႇႁၢဝ်ႉႁႅင်းၼႃႇ၊  ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်း ယူႇၼၢၼ်ႇၶဝ် တႃႇတေမႃးၶတ်းၶႅင်ႁႅင်းတ သေၸိူဝ်ႉသေပိူင်ဢမ်ႇမီးလႃးလႃး ယဝ်ႉလႄႈ ထိုင်တီႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ ပေႃးလႆႈဢဝ်ၼင်လိၼ် ဝၢၼ်ႈမိူင်း မွပ်ႈပၼ်ၽွင်ႈသေ ႁဵတ်းလွင်ႈၵတ်းယဵၼ် သိုၵ်းၵူမ်ႈၵွမ်း ၼွမ်းၸူး ၶၢမ်ႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်း တေႃႇၸူး တေႃႇၸူး တီႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။   ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၼႆႉ ဝၢႆးသေ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇ မႃးၵွမ်းၼွမ်းၸူးယဝ်ႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉမီးၸႂ်ၶႂ်ႈသိမ်းဢဝ်ၼႃႈလိၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ်တႂ်ႈမိုဝ်း ၸဝ်ႈၵဝ်ႇထႅင်ႈၼႆလႄႈ လုၵ်ႉတီႈမိူင်းၶႄႇ  သိုပ်ႇၼႃႈသိုၵ်း တိုၵ်းဢဝ်ပႃးမိူင်းလၢဝ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပႆႇထိုင်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူင်းၼမ်ႉၸဝ်ႈၼၼ်ႉတင်ႈတႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈပီ A.D 574 ၼႆႉၶိူဝ်းတႆးၵမ်ႈၽွင်ႈ ၶဝ်ႈမႃးတႄႇတင်ႈဝဵင်းဝႆႉ ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ဝဵင်းလူင်ပရပင်း” လူင်ၽပင်း လႄႈ “ဝဵင်းၸၢၼ်း” ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းလၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။   ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉလႆႈၼင်လိၼ်မိူင်းၼမ်ၼႃႇတၢၼ်ႇလႂ်သေတၵေႃႈ ၵွပ်ႈဝႃႈဢမ်ႇဢိမ်ႇ ဢမ်ႇတိူၵ်ႈလႆႈလႃးလႃးလႄႈ သိုပ်ႇတိုၵ်း သိမ်းဢဝ်ထႅင်ႈမိူင်းထႆး လူးၵွၼ်ႇ မိူဝ်ႈပီ A.D 1293 ၼၼ်ႉသိမ်းဢဝ်လႆႈၵဵင်းမႆႇ၊ မိူဝ်ႈပီ A.D 1351 ၼၼ်ႉ သိမ်းဢဝ်လႆႈ ဢႃႇယုတ်ႉထယ သေဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငၢမ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉသေတီႈၼၼ်ႉ ဢူၽုင်းဢႃႇၼႃႇၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၼႆႉ ၽႄႈတိူၼ်းႁူမ်ႇထိုင်လႆႈ မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး သေဢမ်ႇၵႃး မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းတႂ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၼမ်ႉလိၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမွၼ်းၶဝ် တေႃႇထိုင် သထုင်ႇ၊  ယၼ်ႇၵုင်ႇ၊ မေႃႇလမႅင်ႇ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉ သိုပ်ႇသိမ်းဢဝ်ထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ မိူဝ်ႈပီ A.D 1582 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸၢႆးတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ “မၵတူး” ပေႃႇဢွၵ်ႇမႃး၊ ဢဝ်ၸိုဝ်ႈသဵင်“ဝႃႇရီႇၵူႇ”သေဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းမွၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉၼႆႉ ဝၢႆးသေသိမ်းဢဝ် မိူင်းထႆး မိူင်းၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး မိူင်းမွၼ်းၶဝ်လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းတႂ်ႈယဝ်ႉ ၸင်ႇသိုပ်ႇတိုၵ်းဢဝ် မိူင်းရၶႅင်ႇ မိူင်းဢႃးသမ်ႇ  မိူင်းမၼိပူႇရ လႄႈမိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းတႂ်ႈ ပွတ်းၼိူဝ် ၵူႈတီႈတီႈ။   ၵႃႈတီႈမိူင်းဢႃးသမ်ႇ မိူဝ်ႈပီ A.D1228 ၼီႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်သိူဝ် တႆးဢႃႇႁူမ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈသိပ်းသၢမ် ပၢၵ်ႇပီ(13-CENTURY) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽႅဝ်ႁွတ်ႈယူႇသဝ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းမၼိပူႇရ ၵေႃႈ တႆးဢႁေးၶဝ်ယူႇသဝ်းထႃႈဝႆႉဢွၼ်တၢင်း  လိူဝ်သေၼၼ်ႉ-တႆးလႅင်၊ တႆးၵတူး၊ တႆးၵၼၢၼ်း၊ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မႃးတႄႇတင်ႈ ဝဵင်းမိူင်းၵွင်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ ဝဵင်းသိူဝ်၊ ႁုင်းမၢၵ်ႇလၢင်း၊ ၵႃလိုဝ်း၊ သွင်သူပ်း၊ ဝၢၼ်ႈမေႃႇ၊ ဝၢၼ်ႈပူႇထဝ်ႈ၊ ထိုင်ၼင်ႇၼႆဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးတီႈယိပ်းတီႈၵမ် လၢတ်ႈၼေလႆႈယူႇ။ ၵေႃလၢင်း၊ ဝဵင်းသိူဝ်၊ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တႆးၶမ်တီႈၶဝ် ၼႃးယူႇသဝ်းၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇလႆႈႁူႉဝႆႉၼင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ တႆးႁဝ်း တင်းလၢႆ ယူႇၼိူဝ် ၼင်လိၼ် တႆးၵူႈတီႈၵူႈလႅၼ် ယူႇၸွတ်ႇၸေးၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး-ပူၵ်းတင်ႈလင်ႁေႃ တေႃႁိူၼ်း တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပီ A.B 516 လႄႈသင် ပီA.C 441 ၼၼ်ႉ တႄႇတင်ႈဝဵင်းသႅၼ်ဝီ လႄႈသင်၊  ပီ A.C 428  တႄႇတင်ႈ ဝဵင်းသီႇပေႃႉ( ဢုင်းပွင်ႇ) လႄႈသင်၊ မီးမႃးၸဵမ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။   ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်း “ ၵေႃးသမ်ႇၽီႇ” ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပေႃးဢဝ်ၵႂၢမ်းႁဝ်းဝႃႈၸိုင် ပဵၼ်မိူင်းတႆးၵဝ်ႈႁႆးႁေႃ ဢၼ်ၽေႃႇၸိုဝ်ႈမီးသဵင်မိူၼ်ၼင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ မိူင်းၵွင်း၊ မိူင်းယၢင်း၊ မိူင်းမိတ်ႈ၊ ၵႃလိုဝ်း၊ သွင်သူပ်း၊ သႅၼ်ဝီ၊ သီႇပေႃႉ၊ မိူင်းပၢႆး၊ ယွင်ႈႁူၺ်ႇ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢၼ်မႃးမႃးယူႇသဝ်းမိူင်းမၢၼ်ႈပွတ်းၼိူဝ်သေ ၼႂ်းၸဝ်ႈၸၢႆးတႆးၶဝ် ဢီႈၼွင်ႉ သၢမ်ၵေႃႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ- “ၸဝ်ႈဢသိင်ႇၶယႃႇ ၸဝ်ႈရႃႇၸသၢင်းၵျၢၼ်ႇ ၸဝ်ႈသီႇႁသူႈ” သၢမ်ၸဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈသီႇႁသူႈ ၼႆႉမိူဝ်ႈပီ A.D 1278 ၼၼ်ႉတႄႇတင်ႈဝဵင်း “ပင်းယ” သေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽွင်းငမ်းမႃး  မိူဝ်ႈပီA.D 1364 ၼၼ်ႉ တႆးသိမ်းဢဝ်ဝဵင်းသၵႅင်းလႄႈ ၸဝ်ႈၸၢႆးတႆး ၶဝ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ဝႃႈ - “သတူဝ်းမၢဝ်းၽူး” ၼၼ်ႉ ၸင်ႇတေႇတင်ႈႁေႃၶမ်း “ဢႃႇဝ”ယဝ်ႉ။  ထိုင်မႃးပီၶရဵတ်ႉ-1527 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆး ၸဝ်ႈလူင် မိူင်းယၢင်းဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ- “ၸဝ်ႈသိူဝ်ႁူမ်ႇၾႃႉ”ၸင်ႇလူင်းမႃးဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း မိူင်းဢႃႇဝ သေ ဝၢႆးၼႆႉ မိူဝ်ႈပီၶရဵတ်ႉ-1543 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈဢုင်းပွင်ႇ ၶုၼ်မိူင်း ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်သိုပ်ႇ မိူင်းဢႃႇဝသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမႃးထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ တႆးပွတ်းၼိူဝ်ၶဝ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ ယူႇၸမ်ႁူဝ်ၼမ်ႉၶူင်း ( ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆသေဢမ်ႇၵႃးမိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းၶွၼ်၊ မိူင်းဝၼ်း၊ ၵိုင်မ၊ တီးမ၊ မိူင်းၼႃးၸၢၼ်းတႃ၊ မိူင်းၼိမ်း၊ သိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃး၊ ၸိူဝ်းဢၼ်ဝႃႈမႃးၼႆႉ ယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈမႃးတင်းၼမ် ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။   တင်းၽၢႆႇၸၢၼ်းၵေႃႈ တႆးဢၼ် လူင်းယူႇၼႂ်းမိူင်းထႆး၊ မလေး၊ မႃလႃယု၊ ပီႇယဵတ်ႉၼၢမ်ႇ၊ မိူင်းလၢဝ်း၊ ၵမ်ႇပေႃးတီးယႃး၊ ၸိူဝ်းၼင်လိၼ်မိူင်းဢၼ်လၢတ်ႈမႃးၼႆႉ ပေႃးၸွတ်ႇၸေးၵူႈတီႈၵူႈမိူင်းယူႇယဝ်ႉ။  ၵူၺ်းၵႃႈမၢင်ပွၵ်ႈ မၢင်လႂ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ပတေႇသရဵၸ်ႈ ၶေႇၶဝ် လႆႈဢႃႇၼႃႇသေဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၼိူဝ်တႆးၶဝ်ၵေႃႈမီးမႃးၼမ်ယူႇ။ ဝၢႆးသေႁေႃၶမ်းတႆးဢႃႇဝ ယဵၼ်းပဵၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ၊ တင်ႈတႄႇဢဝ်ပီ 1750 ၼီႈပၢႆပၢႆၼၼ်ႉ ပတေႇသရဵၸ်ႈ ၸိုင်ႈတႆးၶဝ်ႁႅင်းလဵၵ်ႉၵႂႃႇသေ လႆႈယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ ဢေႃးၸႃႇ ဢႃႇၼႃႇ  ပတေႇသရဵၸ်ႈမၢၼ်ႈၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ် မၢင်းၸႅၼ်ႇ( ၵုင်းပွင်ႇ) ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။   ၸဝ်ႈၾႃႉၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးၶဝ်ၼႆႉ လႆႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းမိူင်းၶဝ်ယူႇသေတၵေႃႈ ၶဝ်လႆႈသၢၵ်ႈပၼ်ၶွၼ်ႇတီႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈ၊  မၢင်ပွတ်းမၢင်တွၼ်ႈ လႆႈသၢၵ်ႈပၼ်ၶွၼ်ႇတီႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶႄႇ ၶဝ်ၵေႃႈမီးမႃးယူႇ။   တင်ႈတႄႇမိူဝ်ႈပီ-1881 ၼီႈၼၼ်ႉ ၶုၼ်ပတေႇသရဵၸ်ႈ ဢၼ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ၵူၼ်းမိူင်း ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈၶိူဝ်း ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးၶဝ်ၼႆႉ ၶိုၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈၶဝ် လႄႈ ၶႄႇ ၶဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ-1881ၼီႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵဵင်းတုင် ဢွၼ်ႁူဝ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသေ ပူတ်းပွႆႇလႆႈတၢင်းဢွၵ်ႇၶူင်း။ ထိုင်မႃးပီ-1882 ၼီႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၼၢႆး လွၵ်ႉၸွၵ်ႇ မိူင်းၼွင် မိူင်းပၼ်ႇ ၶဝ်သိုပ်ႇလုၵ်ႉၽိုၼ်။ႉ မိူဝ်ပီ-1885 ၼီႈၼၼ်ႉ လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပတေႇသရဵၸ်ႈ ၸိုင်ႈတႆးၶဝ် လႆႈၶၢမ်ႇယဝ်ႉထိုင်တီႈသေ ၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ လႆႈဢွၵ်ႇၽၢႆႇတႂ်ႈဢေႃးၸႃႇ ဢႃႇၼႃႇ ႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈ လႄႈ ၶႄႇၶဝ်သေ ၶိုၼ်းလႆႈဢုပ်ႉပိူင်ႇမိူင်းႁင်းၶေႃမႃးယူႇယဝ်ႉ။  ၽုိၼ်ဢိင် -  ပိုၼ်းမိူင်းတႆးသဝ်းေၶႃ ၽုိၼ်ဢိင် -  ပိုၼ်းမိူင်းတႆးသဝ်းေၶႃ