လွင်ႈလိၵ်ႈလၢႆး

 ပၼ်ႁႃလိၵ်ႈတႆး

(တႅမ်ႈ - ၶိုၼ်းသႂ်ၸႂ်ယဵၼ်)

 ပၼ်ႁႃလိၵ်ႈတႆးၼႆ့ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ တိုၵ့်ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆ့ၵွၺ်း။ မၼ်းတိုၼ်းမီးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸိူဝ်းႁဝ်းၵမ်ႈၼမ် ယင်းပႆႇပႃႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပူႇမွၼ်ႇပေႃႈမႄႈႁဝ်း ယင်းတိုၵ့်ၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈမိူင်းတႆးပဵၼ်မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းမိူၼ်ပိူၼ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၽိူဝ်ႇထိုင်ဝၢႆးလႆႈၵွၼ်းၶေႃ 1948 မႃးယဝ့်ၵေႃႈ ယိင်ႊ ၶႅၼ်းၼၵ်းၼႃပႃးပၢၼ်ႈမႃး။

တွၼ်ႊတႃႇ ဢဝ်လိၵ်ႈတႆး ပဵၼ်လိၵ်ႈတၵ်းတိုဝ်း(compulsory) ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း/လုမ်းၸႆး။

တွၼ်ႊတႃႇ ၵမ်ၸတ်းပၵ်းဢွၵ်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇ ၸႂ်ႈၵႂၢမ်းတႆး လႄႈ ၶူင်ႊဢွၵ်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇမႂ်ႇ။

 ပၼ်ႁႃၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတႃႇဢဝ်လိၵ်ႈတႆး ပဵၼ်လိၵ်ႈတၵ်းတိုဝ်းၼၼ့်တႄ့ လႆႈဢုပ်ႇၼႄမႃးၽွင်ႈယဝ့်။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၶႂ်ႈသိုပ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈပၼ်ႁႃ တႃႇတေၵမ်ၸတ်း (လုၵ့်တီႈၵႂၢမ်းထႆး မႃး ပွင်ႇဝႃႈ ပတ်းၽဵဝ်ႈ)ဢွၵ်ႇၶေႃႈၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵႂၢမ်းတႆး လႄႈ ၶူင်ႊဢွၵ်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇမႂ်ႇ။

လၢႆးႁဵတ်းၶေႃႈမႂ်ႇ

- - - - - -

 ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း လၢႆးႁဵတ်းၶေႃႈမႂ်ႇႁဝ်းၸိုင် တေ လႆႈႁၼ် မီး 5 လၢႆး။

1. ႁႃၼႂ်း ၵႂၢမ်းၵဝ်ႇမႃးၸႂ့်။ တူဝ်ယၢင်ႇ Vehicle မၢၼ်ႊဝႃႈ ယာဉ်(ပါဠိ-ယာန) ၵႂၢမ်းတႆးဝႃႈ လႅင်။

 ဢဝ်ၵႂၢမ်းၵဝ်ႇမႃးၵပ်းသေၸႂ့်၊ တူဝ်ယၢင်ႇ

 Bicycle = လႅင်ထိပ်ႇ

 Train = လႅင်ၾႆး

 Airplane  = လႅင်မိၼ် 

 Tradition = ၾိင်ႈ

 Culture  = ၾိင်ႈငႄႈ

 Environment = ၾိင်ႈတိုၼ်း

2. တူၺ်းတီႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊၸူၺ့်ၸွမ်းသေပိၼ်ႇဢဝ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ။

 ကိုယ်စားလှယ် = ၽူႈတၢင်တူဝ်

 ဆန္ဒပြ = ၼႄၵၢင်ၸႂ်

 လက်ခံ = ႁပ့်ၶၢမ်ႇ

 အတွင်းရေးမှူး = ၽူႈၼၢမ်းၼႂ်း

 ခရီးစရိတ်  = ၸရိၵ်ႈတၢင်း

 အားကစား = လဵၼ်ႈႁႅင်း

 ကမ်းလွန်ပင်လယ် = ၾင်ႇပူၼ့်ပၢင်ႇလၢႆႇ

 ပင်လယ်​အော် = ၵူတ့်ပၢင်ႇလၢႆႇ

 (အော်= ဢၢဝ်ႇ ၼႆ့ပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးၼၼ့် တႆးဢမ်ႇႁူ့)

3. ၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈဢွၵ်ႇသဵင်မၢၼ်ႊ ဢဝ်မႃးပိၼ်ႇပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆး။

 Gear (ၵီႇယိူဝ်ႇ) - ဂီယာ = ၵီႇယႃႇ

 Sang-kran - သင်္ကြန် = သၢင်းၵျၢၼ်ႇ

 Cang-kram - စင်္ကြံ = သၢင်းၵျၢၼ်ႇ

 Destiny - ကံကြမ္မာ = ၵၢမ်ႇၵျမ်ႇမႃႇ

4. ဢဝ်ၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈမႃးၸႂ့်ၵမ်ႈတေႃႇ

 Tolaji = ထူဝ်ႇလႃႇၵျီႇ = ထူဝ်ႊ

 August = လိူၼ်ဢေႃးၵူၵ့်

 Casino = ၵႃႇသီႇၼူဝ်ႇ

 လိူဝ်သေၼႆ့ ယင်းမီး ၽူႈၼႄ့ၼမ်းၸီ့ၸမ်ႈၼေဝႃႈ တႆးၼႆ့ ၶေႃႈ/သဵင် ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈၸႂ့်ၼၼ့်မီးၼမ်။ ဢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ့်မႃး ၸႂ့်ၵေႃႈလႆႈ။ တူဝ်ယၢင်ႇ

 ဢဝ် ဢဝ်ႇ ဢဝ်ႈ ဢဝ်း ဢဝ့် ဢဝ်ႊ

 ဢၼ်မီးတီႈၸႂ့် မီး ဢဝ် ဢဝ်ႇ ဢဝ့် ၵွၺ်း။

 ဢဝ်ႈ ဢဝ်း ဢဝ်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇတီႈၸႂ့်ၼၼ့် ပေႃးမႃးယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ဢဝ်ႈပဵၼ်ၼႆ့ ဢဝ်းပဵၼ်ၼၼ့်ၼႆ ဢမ်ႇလီႁိုဝ် ယၢမ်ႈသပ်းလႅင်း(မွၵ်ႇၶႆႊ) ၼင်ႇၼႆ။

တူၺ်းၶိုၼ်း

- - -- - - -- 

 ပေႃးထတ်းသၢင်တူၺ်းၶိုၼ်း ဢၼ်တႆးႁဝ်း (ပႃးၸဵမ်တူဝ်ၵဝ်ၶႃႈ) ႁဵတ်းမႃးၸိူဝ်းၼၼ့်ၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် လၢႆးၵေႈပၼ်ႁႃ တေႃႇၼႃႈတေႃႇတူဝ်ၼၼ့်ၵွၺ်း။ မၼ်းဢမ်ႇတူၺ်းယၢဝ်းၶၢဝ်းၵႆ တွၼ်ႊတႃႇပၼ်ႁႅင်းၵႂၢမ်းႁဝ်းယိုၼ်းယၢဝ်းသေ ၵမ့်ယၼ်ဝႆ့ၸိူဝ့်ၶိူဝ်းႁဝ်း ႁႂ်ႈလႆႈယူႇၸုၵ်းမၼ်ႈပေ့တူဝ်။

1. ၶေႃႈတႆးႁဝ်းႁဵတ်းမႃးၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆ့ ယႃႇဝႃႈပိူၼ်ႈ၊ တေႃႈတႆး ယင်းဢမ်ႇပွင်ႇၵေႃႈမီး။ တူဝ်ယၢင်ႇ -

 Culture ဝႃႈ ၾိင်ႈငႄႈ၊ Environment ဝႃႈ ၾိင်ႈတိုၼ်း။

ၸိူဝ်းၼႆ့ယႃႇဝႃႈပိူၼ်ႈ၊ ဢမ်ႇလိူဝ်သေတႆး ယင်းၸႅၵ်ႇယၢပ်ႇ။

2. ၼႂ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းတၢင်ႇၶိူဝ်း(တၢင်ႇမိူင်းတၢင်ႇတီႈ) ၵေႃႈဢမ်ႇပွင်ႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇ

 ကိုယ်စားလှယ် ၼႆ့ ထႆး/လၢဝ်းဝႃႈ ၽူ့ထႅၼ်ႊ(ၽူႈတႅၼ်း) ၼႆယူႇယဝ့်။ ႁဝ်းသမ့်ဢမ်ႇတူၺ်းၶဝ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးႁင်းၵူၺ်း။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈဢမ်ႇပွင်ႇ။

 လက်ခံ ၼႆ့ ထႆး/လၢဝ်းဝႃႈ ရပ်း(ႁပ်း/ႁပ့်)ယူႇယဝ့်။ ႁဝ်းသမ့်တူၺ်းၶၢမ်ႈၶဝ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ (ႁပ့်ၶၢမ်ႇ)။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိူဝ်းတႆးၼင်ႇၵၼ် ဢမ်ႇပွင်ႇၵၼ်။ လႆႈၸႂ့်ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈတေႃႇၵၼ်။

3. ၶိူဝ်းတႆးတၢင်ႇတီႈ ၸၢင်ႊႁွင့်ႁဝ်းဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၸၢတ်ႈ/ပဵၼ်မၢၼ်ႊ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းၸႂ်ၸႃ့ၸႂ်သႅဝ်း၊ ယိင်ႊႁဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶေႃႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ယိင်ႊတင်းၶဝ်တင်းႁဝ်း ဢဝ်ႁၢင်ႇယၢၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇတိၵ်းတိၵ်း။ ႁၢင်ႇယၢၼ်ၵၼ်ယဝ့် ပိူၼ်ႈတႄ့ဢမ်ႇပဵၼ်သင်။ မီးႁဝ်းၵူၺ်း ၵွၺ်ႈယူႇၵွၺ်ႈပဵၼ်တူဝ်လဵဝ်ၶိင်းလႅဝ်း(တူၼ်းၵႂႃႇ)သေ ႁၢႆလၢႆႊၵႂႃႇ။

4. ငဝ်းလၢႆးပဵၼ်မႃးၼင်ႇၼႆ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႆးၸိူဝ်းၵိုတ်းၽၢႆႇလင်ႁဝ်း (ၸုပ်ႈသႅၼ်းၼွင်ႈၼုင်ႈလုၵ်ႈလၢၼ်) ၶႂ်ႈမိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈၵႂၢမ်းတႆးသေ ၵႂႃႇၶွၺ်ၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈ ဢဝ်ၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈ ယိူင်ႈၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈၸႂ့်ၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈ။ ၸေႇတၼႃႇလွင်ႈတင်ႈၸႂ်ႁဝ်းတႄ့ တွၼ်ႊတႃႇၸၼ်ၶဝ်ႁႂ်ႈသိုပ်ႇပဵၼ်တႆး။ တၢင်းႁဵတ်းႁဝ်းသမ့်ပဵၼ်ၵႂႃႇ တႃႇၶဝ်ၶႂ်ႈ ယဵၼ်းပဵၼ်ပိူၼ်ႈ။

5. ပၼ်ႁႃယႂ်ႇလူင်တေ့တေ့ၼႆ့ ယွၼ့်ဝႃႈ တႆးတင်းမၢၼ်ႊ လႆႈယူႇၸွမ်းၵၼ်မႃး ႁိုင်ယၢဝ်းၶၢဝ်းႁီး ၼပ့်ပဵၼ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပၢၵ်ႇပီႊယဝ့်လႄႈ ပေႃးတေၵမ်ၸတ်းပတ်းၽဵဝ်ႈဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၶေႃႈမၢၼ်ႊတင်းၼမ်ၵေႃႈ ၶေႃႈတႆးတေဢမ်ႇပေႃးၵိုတ်းၼမ်။ ပေႃးတေဢဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇၵိုတ်းၼမ်ၼၼ့် မႃးၶူင်ႊႁဵတ်းၶေႃႈမႂ်ႇၼႆ့ ၸွင်ႇတေလႆႈႁိုဝ်။ လႆႈယဝ့် ၸွင်ႇတႆးႁဝ်းတေပွင်ႇၸႂ် ၶိုၼ်းႁိုဝ်။

 တူဝ်ယၢင်ႇ -

 ၵႂၢမ်းတႆးၼႆ့ပႃးၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ လေႃးၼမ်ဝႆ့၊ လေႃးၼႆ့ၵေႃႈ လၢႆလၢႆၵေႃ့ဝႃႈ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ(​ရော)။ ၼႂ်းတႆးတၢင်ႇတီႈၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၼ်ၸႂ့်။ ႁဝ်းသမ့်ဝႃႈ လေႃးၼႆ့ ဢမ်ႇၸႂ့်ယဝ့်။ ႁဝ်းမႃးၸႂ့်တၢင်ႇၶေႃႈၸိုင် ၸွင်ႇတႆးၵေႃ့လႂ်တေပွင်ႇ။

6. ယွၼ့်ပိူဝ်ႈၼႆ လၢႆးႁဝ်းၶႃႈႁဵတ်းမႃးၼႆ့ ၸူးၸႂ်ႁဝ်းတႄ့ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈမိူၼ်မၢၼ်ႊ။ ၵူၺ်းၵႃႊ တၢင်းႁဵတ်းႁဝ်းသမ့် တေၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ယဵၼ်းပဵၼ်မၢၼ်ႊၵွၼ်ႇၼႆၼၼ့် လႆႈႁၼ်ယူႇလႅင်းလႅင်း။

သၢႆငၢႆမိူဝ်းၼႃႈ

- - - - - - - -

 တႆးႁဝ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆ့ မီး 3 တႆး။

တႆးတူၵ်းၶူင်း (ပွတ်းၵၢင်/ပွတ်းၸၢၼ်း) ၸမ်မၢၼ်ႊ။

တႆးၼိူဝ်(ထုင့်မၢဝ်း) ၸမ်ၶႄႇ။

တႆးဢွၵ်ႇၶူင်း ၸမ်ထႆး/လၢဝ်း။

 3 တႆးၼႆ့ ၸဵဝ်းလႄႈၼၢၼ်း ဢၼ်တေၵိုတ်းတႄ့ ႁူ့တေမီး ၸိူဝ်းၸမ်ထႆး/လၢဝ်းၵွၺ်း။ ၵွပ်ႈၵႂၢမ်းၶဝ်ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ်/ပွင်ႇၵၼ် လိူမ်ႇလႆၸူးၵၼ်ၵမ်ႈၼမ်။ ၸိူဝ်းတႆးတူၵ်းၶူင်းတင်းတႆးၼိူဝ်ႁဝ်းတႄ့ ပေႃးဢမ်ႇႁႃတၢင်းၶိုင်ပွင်ဝႆးဝႆးၸိုင် ၾႃႇမိုဝ်းတူပ်းၼင်လိၼ်မိူင်းပိူင်ႈပဵၼ်ပိူင်ႈ၊ တႃႇယဵၼ်းပဵၼ်ပိူၼ်ႈသေႁၢႆလၢႆႊၵႂႃႇ ၼၼ့် တိုၼ်းဢမ်ႇပိူင်ႈဢမ်ႇၵၢတ်ႈ။

တႃႇၵႅတ်ႇၶႄႁေ့ၵင်ႈ

- - - - - - - --

 တွၼ်ႊတႃႇယႃႇႁႂ်ႈတႆးတၢင်းတူၵ်းၶူင်းႁဝ်း တေဢမ်ႇ ႁၢႆလၢႆႊၵႂႃႇၼၼ့်ၸိုင် ၸုမ်းႁဝ်းႁၼ်ဝႆ့ 3 လၢႆး။

ဢဝ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃႁႂ်ႈလႆႈယဝ့် ဢွၵ်ႇမၢႆမီႈၸႂ့်ၵႂၢမ်းတႆးလိၵ်ႈတႆး ၼႂ်းလုမ်းၼႂ်းၸႆး။

ဢမ်ႇလႆႈၵွၼ်းၶေႃၵေႃႈယဝ့် တဵၵ်းတုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈဢဝ်လိၵ်ႈတႆး ပဵၼ်လိၵ်ႈလုမ်းလိၵ်ႈၸႆးၼႂ်းမိူင်းတႆး။

မႄးၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ် တၢင်တူဝ်ထိုင်(Universal) ၼႂ်းၶိူဝ်းတႆးၼင်ႇၵၼ်။

 ၼႂ်း 3 လၢႆးၼႆ့ ၵမ်ႈၽွင်ႈတေဝႃႈ တၵ်းလႆႈႁဵတ်းတင်း 3 လၢႆး။ ၵူၺ်းၵႃႊဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႄ့ၼွၼ်းၼၼ့်တႄ့ ပေႃးဢမ်ႇပႃးလၢႆးတီႈ သၢမ်(မၢႆ-3) ဢမ်ႇပဵၼ်။

သၢႆငၢႆလၢႆးမႂ်ႇ

- - - - - - - - -

 ၸုမ်းႁဝ်းႁၼ်ဝႃႈ လၢႆးမႂ်ႇ (မႄးၵႂၢမ်းတႆး ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵႂၢမ်းတူဝ်ႈထိုင် ၼႂ်းၶိူဝ်းတႆးၼင်ႇၵၼ်)ၼႆ့ တိုၼ်းပဵၼ်လႆႈပူၼ့်လႆႈ။ တူဝ်ထူပ်းၵဝ်ႇၵဝ်ႇ ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃးဢွၼ်တၢင်းၼၼ့် လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇ လိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇ ထဵင်ၵၼ်ဢမ်ႇယဝ့်ဢမ်ႇဝၢႆး။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၼုမ်ႇတႆးတင်းၼမ် မိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈမႃးသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းႁဝ်းၸင်ႇ တႅင်ႇတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်သူင်ၵႂၢမ်းတႆးမႃးၶိုၼ်း။ လုၵ့်တီႈသူင်ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးယဝ့် သူင်လိၵ်ႈတႆး ၵႂၢမ်းတႆးမႃးၶိုၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ ယၢမ်းလဵဝ်တေပိုင်ႈၸႂ်ယႂ်ႇ ပႂ့်မေႃၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇၶဝ်ၸဝ်ႈၵွၺ်း ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈယဝ့်။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ပုၼ်ႈတႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ့် ၵႂၢမ်းတႆးလိၵ်ႈတႆးၼႆ့ ဢမ်ႇပေႃးလဵင့်တူဝ်လဵင့်ၸႂ်။

 ၵူၺ်းၵႃႊ သွၼ်ႇႁႂ်ႈႁဝ်းယွမ်းမႄးယွမ်းၵေႈၵႂၢမ်းႁဝ်းလႃႈ၊ ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊလိၵ်ႈမၢၼ်ႊ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၼႂ်းလုမ်းၼႂ်းၸႆးၵႃႊႁိုဝ်ၵေႃႈ ၵႂၢမ်းတႆးလိၵ်ႈတႆး တေၶၢမ်ႈပူၼ့်မၼ်းလႆႈငၢႆႈငၢႆႈယူႇ။

ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊၼႆ့ ပေႃးဢွၵ်ႇမိူင်းမၢၼ်ႊ ဢမ်ႇမီးတီႈၸႂ့်။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၵႂၢမ်းၶႄႇၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈသမ့် ၽႅဝ်မိူင်းလႂ်ၵေႃႈ မီးတီႈၸႂ့် ၵွပ်ႈမၼ်းတူဝ်ႈထိုင်(Universal)။ မၼ်းတိုၼ်းဢမ်ႇ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႂၢမ်းတူဝ်ႈထိုင်ၶဝ် ႁၢႆလၢႆႊလႆႈ။ မၢင်ႊၽဝ်ႇၶဝ် ယင်းၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊႁၢႆ။

ၵႂၢမ်းၼႆ့တႄ့ တေႃႈယင်းပႆႇလႆႈမႄး၊ ဢွၵ်ႇမိူင်းတႆးၵႂႃႇၽႅဝ် မိူင်းၶႄႇ မိူင်းထႆး မိူင်းလၢဝ်းၵေႃႈ ယင်းပေႃးၸႂ့်လႆႈၽွင်ႈယူႇ။ ပေႃးမူၼ့်မႄးလႆႈထုၵ်ႇ မႅၼ်ႈတၢင်းမၼ်းၸိုင် ၼမ့်ၸႂ့်မၼ်းတေယႂ်ႇၵႂၢင်ႈမႃးၵႃႊႁိုဝ်။ ပေႃးၸၼ့်ၵႂၢမ်းတႆး ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈမႃးၼင်ႇၼၼ် မၢင်ႊၽဝ်ႇမၢၼ်ႊၵေႃႈ ယင်းတေၶႂ်ႈ ႁဵၼ်းၵႂၢမ်းတႆး လိၵ်ႈတႆးမႃးလူးၵွၼ်ႇ။ ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ ယင်းတေၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊႁၢႆႁိုဝ်။

လိူၵ်ႈၵႂၢမ်းထႆး

- - - - - - - -

 လိၵ်ႈတႆးႁူမ်ႈတူဝ် ၵႂၢမ်းတႆးႁူမ်ႈၶေႃႈ ဢၼ်ဝႃႈၼႆ့ ႁဝ်းႁဵတ်းမႃး 40 ပီႊပၢႆ။ မၼ်းယၢပ်ႇယဵၼ်း(ၵိတ်ႇၶွင်ႈ၊ ၶွင့်ၶမ်) ၵႃႊႁိုဝ် ဢမ်ႇတၢပ်ႈလၢတ်ႈ။ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်တႅၵ်ႈၼႄလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ။ ၸႂ့်ႁဝ်း(တႆးတႂ်ႈ/တႆးတႂ်ႈၶူင်း)ပႅတ်ႈလိၵ်ႈႁဝ်းသေ ၵႂႃႇၸႂ့်လိၵ်ႈတႆးၼိူဝ် လိၵ်ႈတႆးၶိုၼ်ၵေႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈယွမ်း။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်ယွမ်းၵၼ်လႆႈၼႆ့ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးႁူမ်ႈၶေႃႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၽိူဝ်ႇႁဝ်းတေဢဝ်ၵွၵ်းႁူဝ် လေႃႇႁူဝ့်ဢုတ်ႇၽႃႁိၼ်(လိၵ်ႈတႆးႁူမ်ႈတူဝ်)ၼႆ့ တႃ့ဢဝ် ႁူဝ်လေႃႇထူင်ၼုၼ်ႈ(ၵႂၢမ်းတႆးႁူမ်ႈၶေႃႈ) ဢမ်ႇလီႁိုဝ်။

 ၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆးတင်းသဵင်ႈၼႆ့ ဢၼ်လီဢဝ်ပဵၼ် ၵဝ့်ငဝ်ႈတီႈတင်ႈမၼ်းၼႆ့ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းထႆးယဝ့်။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ ႁဝ်းယူႇမိူင်းထႆးသေ ၶႂ်ႈယဵၼ်းပဵၼ်ထႆး။ ၽၢႆႇၼိူင်ႈတၢင်းၼိူင်ႈ ၵွပ်ႈႁဝ်းၶႃႈမီးယူႇၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ၵူၼ်းယူႇၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆ့ မၢင်ႊၸိူဝ့်မၢင်ႊဢၼ် ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းဢမ်ႇႁၼ် ၶဝ်သမ့်ႁၼ် မၼ်းပဵၼ်ၼၼ်ၵွၺ်း။

1)  ၼႂ်းၵႃႊၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းၼႆ့ ဢၼ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၼႂ်းလုမ်းၼႂ်းၸႆး ဢိၵ်ႇၵႂၢမ်းၼႂ်းၵၢတ်ႇၼႂ်းသႃးၼၼ့် ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၵမ်ႈၼမ် မီးထႆး တင်း လၢဝ်းၵွၺ်း။

2) ၼႂ်းၵႃႊၵႂၢမ်းထႆးၵႂၢမ်းလၢဝ်းၼႆ့ ၵႂၢမ်းလၢဝ်းသမ့် လႆႈပိုင်ႈဢိင်ၵႂၢမ်းထႆး။ လွၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်တႄ့ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊ မၢင်ႊၵမ်းမၢင်ႊတီႈ ၶတ်းၵၼ်လူးၵွၼ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလိၵ်ႈလၢႆးသမ့် လၢဝ်းယင်းလႆႈယွမ်းပၼ်ထႆး။

3) လၢဝ်းထႆးလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ် ဢမ်ႇလႆႈၸႂ့်လၢမ်ႈ(ၵူၼ်းပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ)။ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၽႂ်မၼ်း(သဵင်ၽႂ်မၼ်းၵေႃႈပွင်ႇၵၼ်)။

4) ၵႂၢမ်းထႆးပဵၼ်ယူႇၸိူင့်ၼႆ့ ပေႃးႁဝ်းသမ့်ဢမ်ႇၸႂ့် ၼမ့်ႁႅင်းမၼ်း(တိုဝ့်တၢင်းမၼ်း၊ လွၵ်းၶႅင်မၼ်း)ၸိုင် မိူၼ်ၵၼ်တင်း မီးၶုမ်ငိုၼ်းၶုမ်ၶမ်း ဝၢင်းဝႆ့ယူႇတီႈဢိူမ်ႈၸမ်ႁိမ်းႁဝ်းၵေႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇဢဝ်ယိပ်းတိုဝ်း။ မီးလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈလူင် ႁဝ်းဢမ်ႇဢဝ်တိုဝ်း။ မိူၼ်တင်းဢဝ်ၵွင်ႈသတ့်ယၢမ်းဢွၼ်ႇႁဝ်း ၶဵင်ႇၵၼ်တင်းၵွင်ႈယႂ်ႇလူင်ပိူၼ်ႈၵွၺ်းဢိူဝ်ႈ။

5) ပေႃးၵႂၢမ်းႁူမ်ႈ-ၸႂ်ၵေႃႈႁူမ်ႈ ၸၢင်ႊႁူမ်ႈၵၼ်။

ပၢႆးတိုၵ်း (Strategy)

 ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃ့ၼႆ့ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ Think Globally, Act Locally (ဝူၼ့်ထိုင်တင်းလုမ်ႈၾႃ့ပိုတ်ႇပၢင်ႇ - ပွင်သၢင်ႇတႃႇတူင်ႇတၢင်ႇၽႂ်မၼ်း)။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်းၵႂၢမ်းတႆးၼႆ့ ၸုမ်းတွၺ်ႇႁွၵ်ႈၶႂ်ႈလဝ်ႊလၢတ်ႈ ၼေပၢႆးတိုၵ်းဝႃႈ Speak Universally, Write Locally (တၢၼ်ႈၵႂၢမ်း ဢၼ်တူဝ်ႈထိုင်၊ တႅမ်ႈလိၵ်ႈၸိုင်ၸႂ့်ၼႂ်းတူင်ႇတၢင်ႇ)။

လၢႆးတိုၵ်း (Tactics)

1)  လိၵ်ႈတႆး ၸႂ့် ၶေႃႈဢၼ်တူဝ်ႈထိုင်ၵၼ်

2) ၵႂၢမ်းတႆး ၸႂ့် ၶေႃႈဢၼ်တူဝ်ႈထိုင်ၵၼ်

3)  ၽဵင်းတႆး ၸႂ့် ၶေႃႈဢၼ်တူဝ်ႈထိုင်ၵၼ်

4)  ငဝ်းတူင့်(ၼင်)ၸႂ့် ၶေႃႈဢၼ်တူဝ်ႈထိုင်ၵၼ်

လၵ်းၸဵင်ႁဵတ်းၶေႃႈမႂ်ႇ

-

 - - - - - ၸွင်ႇပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆး?

ၸွင်ႇတႆးလူင် (တႆးတႂ်ႈ/တႆးတႂ်ႈၶူင်း) တေပွင်ႇ?

ၸွင်ႇတႆး တၢင်ႇတီႈတေပွင်ႇ?

ပေႃးပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ်မႂ်ႇပူၼ့်တီႈ - ပဵၼ်ပႃႇလိၵေႃႈ ဝၢင်းၽႅၼ် ပဵၼ်ၶၼ်ႈပဵၼ်တွၼ်ႈသေၸႂ့်တိုဝ်းၵႂႃႇ(တီႈၼႆ့ ၶႂ်ႈႁူ့ဝႃႈၵႂၢမ်း ပႃႇလိလူႉထႆးၼႆ့ တႆးဢဝ်ၸႂ့်မႃးၼမ်ယဝ့်ၼၼ့် လီၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ။ တူဝ်ယၢင်ႇ (သရ၊ ၸူၼ်၊ သိၼ်၊ ၽြႃး၊ မုၼ်၊ ၸၢတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆ့ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းပႃႇလိလူႉထႆး၊ တႆးၸႂ့်မႃးႁိုင်ယဝ့်ၵေႃႈ ယၢမ်းလဵဝ်ပေႃးဢမ်ႇႁူ့ဝႃႈ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းထႆး)။

5) မၢင်လွင်ႈမၢင်ယၢင်ႇၼႆ့ ၵိုင့်ၵၢင့်ၸႂ့်ၵႂၢမ်းထႆးဢမ်ႇလႆႈၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈၸႂ့်ၵႂၢမ်းဢင်းၵိတ့်ထႃႈ။ ဢမ်ႇတၢပ်ႈၵႂႃႇၶူင်ႁဵတ်းမႂ်ႇ။ ၵွပ်ႈၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်း ဢမ်ႇပွင်ႇၵၼ်။ ၸၢင်ႊဢဝ်ယုင်ႈယၢင်ႈ မိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈၵၼ်လၢႆႊလၢႆႊ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇလႆႈၶူင်ႊဢွၵ်ႇမႂ်ႇ (လီဝႃႈၸွမ်း ဢင်းၵိတ့်ၵွၺ်း)

 Chess ၵႆႇႁေႃၶမ်း

 Computer ၸၢၵ်ႈၼပ်း

 Minute မဵတ့်

 Second သိၵ်ႈ

 View လူၸိုၼ်ႈ

 ၸိူဝ်းၼႆ့ ဢမ်ႇတၢပ်ႈႁဵတ်းၶေႃႈမႂ်ႇၵေႃႈလႆႈ။ ပေႃးဝႃႈ “ၶျႅတ့်၊ ၶွမ်ႇၽိဝ်ႇတိူဝ်ႇ၊ မိၼိတ့်၊ သႅၵ့်ၵၢၼ့်၊ ဝိဝ်း” ၼႆ တႆးၼင်ႇၵၼ် ဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်ငၢႆႈလိူဝ်ႁိုဝ်။

6) မၢင်ႊယၢင်ႇ ႁဝ်းတူၺ်းၼႂ်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊၵွၺ်းသေႁဵတ်းဝႆ့ ထိုင်တီႈပေႃးၽႄႈၸွတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ့်ၵေႃႈ ၵိုင်ႇမႄးၶိုၼ်းၵေႃႈ လီမႄးယူႇ။

 တူဝ်ယၢင်ႇ-

 ၽူႈတၢင်တူဝ်- မႄးပဵၼ် ၽူႈတႅၼ်း

 မၵ်းမၼ်ႈ- မႄးပဵၼ် ယိုၼ်ယၼ်

 တႄႇၸႃ့ - မႄႊပဵၼ် တႄႇ/တင်ႈတႄႇ/တႄႇႁိၵ်ႈ

 ဢမ်ႇၶၢမ်ႇ - မႄးပဵၼ် ဢမ်ႇယွမ်း/ဢမ်ႇႁပ့်

 လၢႆးၼႆ့ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းပၢၼ်ၵဝ်ႇ ဢမ်ႇဢဝ်ၶွင်ၵဝ်ႇတင်းပိုၵ်း၊ ဢမ်ႇဢဝ်ၶွင်ပိူၼ်ႈသဵင်ႈမူတ်း။ မီးပၵ်းမီးပိူင် မီးလၵ်းၸဵင်(standard) သိၼ်(သီႇလ) သႂ်ႇၸႂ်(သမ်ႇမႃႇထိ) ၸႂ့်ၺၢၼ်ႇ(ပၺ်ႇၺႃႇ) သေႁဵတ်းၵႂႃႇ။ တၵ်းထိုင်တီႈလႆႈယူႇ။ ပိူင်ၼိူင်ႈ မၼ်းပဵၼ်လၢႆးၼမ့်ၸွၵ်ႈသႂ်ႇၽႃႁိၼ်၊ ဝၼ်းၼိူင်ႈႁူ့တၵ်း ၸွၵ်ႈထိုင်ႁၢၵ်ႈမၼ်းသေ ၵူၼ်ႇလူမ့်လႆႈယူႇ။

 ၵူၺ်းၵႃႊ ၵၼ်လွင်ႈလႂ်ၵေႃႈလၢႆး၊ ပီႈႁူ့သွင် ၼွင့်ႁူ့ၼိူင်ႈလႄႈ သင်ဝႃႈဢွၼ်ၵၼ်ၵိူဝ်းၵုမ် တုမ်ႊႁူဝ်ၵၼ်သေ ဝူၼ့်ၶွပ်ႈၶိုင်ပွင်လၢႆးမၼ်းၸိုင် ၵိုင်ႇႁိုင်တေဝႆး၊ လၢႆးၾႆးၽိူင်းတေယဵၼ်းပဵၼ်ၾႆးၸိုင်းၵႅပ်ႇ တေဢႅပ်ႇဢိူမ်ႈၸမ်ၸူးယိူင်းမၢႆ။