ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈတႆးႁၢႆ ယႃႇပၼ်တၢႆၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတႆး

 ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈတႆးႁၢႆ ယႃႇပၼ်တၢႆၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတႆး

တႅမ်ႈ-ၶိုၼ်းသႂ်ၸႂ်ယဵၼ်

 မိူဝ်ႈလိူၼ်တီႇသႅမ်ႇပႂ်ႇ 2003 ၽွင်းၸဝ်ႈသိုၵ်းလူင်ၵၢၼ်းယွတ်ႈ မႃးႁပ့်ယႃတူဝ် တီႈမိူင်းၵွၵ်ႇၼၼ့် မၼ်းၸဝ်ႈၶႆႊၼေဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ၽူႈႁၵ့်လိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း ဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်ယူႇတင်းသဵင်ႈၼႆ့ မိူၼ်မိုဝ်းၼိူင်ႈၼိဝ့် တူမ်းသိပ်းႁူးဝႃႈၼႆ။

 သွၼ်လိၵ်ႈတႆးယူႇၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇတေႃ့တႄ့ႁေ့လႆႈ ယႃႇႁႂ်ႈၸဵဝ်းႁၢႆ။ ၼႂ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇတင်းၼမ်၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈပႃးတင်း ပေႃႈမႄႈၶဝ် ယင်းဝႃႈ မေႃလိၵ်ႈတႆးယဝ့်တေၵႂႃႇၸႂ့်ၵႃႈလႂ်။ ဢၼ်ပိူၼ်ႈၸႂ့်ယူႇၸွတ်ႇဝၢၼ်ႈၸွတ်ႇမိူင်းၼႆ့ ပဵၼ်လိၵ်ႈမၢၼ်ႊ၊ ၶႄႇ၊ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႄႈ ထႆး ၵွၺ်း။ ၵွပ်ႈဝႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈပိူၼ်ႈ ပၼ်ႁႅင်းၸႂ့်ၼႂ်းလုမ်းၼႂ်းၸႆး။

ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပပ့်လိၵ်ႈတႆးၵေႃႈယၢပ်ႇ။ ၵူၼ်းတႅမ်ႈလိၵ်ႈမၼ်း ဢမ်ႇလႆႈငိုၼ်းၼမ်။ ၵူၼ်းဢိတ်ႇဢွၵ်ႇမၼ်း လႆႈသဵင်ႈငိုၼ်းၼမ် သမ့်လႆႈၶိုၼ်းဢေႇ။ တႃႇလႆႈပေႃ့ပဵၼ်ပပ့်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈတၢင်ႇယွၼ်းလိၵ်ႈ(လဝ်ႊ)ပိူၼ်ႈပၼ်ၶႂၢင့်၊ တႃႇတေလႆႈသမ့် ပဵၼ်ယၢပ်ႇပဵၼ်ယဵၼ်း။

ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႈ တေႃႇၼင်ႇၼၼ်၊ ထၢမ်တူၺ်း ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်ၶဝ် ၵႂၢမ်းတႆးၼႆ့ ႁၵ့်ၵႂၢမ်းတႆး လႄႈႁဵတ်းၵွၺ်း။ ဢမ်ႇလႆႈငိုၼ်းပဵင်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ။ ၵွပ်ႈမၼ်း ဢမ်ႇၽႄႈလႆႈ။

ႁဵတ်းဝီႇတဵဝ်ႇ(Video)သဵင်ၵႂၢမ်းတႆး တင်း ပွၺ်ႇသဵင်တႆးၵွၺ်း ၶႂ်ႈၶႅၼ်းဢိတ်းၼိူင်ႈ။ ၵွပ်ႈတိုၵ့်မီးတႆးတင်းၼမ် ဢမ်ႇမေႃလိၵ်ႈတႆးသေတႃ့ ပွင်ႇၵႂၢမ်းတႆးလိူဝ်ၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈတၢင်ႇၶိူဝ်း။

 ပေႃးတေသိုပ်ႇၵႂႃႇလၢႆးၼႆ့ၸိုင် ၵႂၢမ်းတႆးလူင်ႁဝ်း တေယူႇလႆႈထႅင်ႈလၢႆသိပ်းပီႊ။ တႆးလူင်ႁဝ်းၼႆ့ ၸွင်ႇတေယူႇလႆႈ ထႅင်ႈ 100 ပီႊႁိုဝ်။

 ၵဵဝ်ႇလိူၺ်ႈလွင်ႈၼႆ့ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၵဝ်ႈၵၢင့်(ၵူဝ်းၵၢင့်)ၵေႃ့ၼိူင်ႈ ယၢမ်ႈတွင့်ၸဵပ်းတၢင်မႄႈမၢၼ်း ၼေၸဝ်ႈၵၢၼ်းယွတ်ႈမႃး။ မၼ်းၸဝ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ “ပုၼ်ႈတႃႇၵူဝ်းၵၢင့်ႁဝ်းတႄ့ ဢမ်ႇတၢပ်ႈမႆႈၸႂ်ဝႃႈ ၵူဝ်ႁၢႆသင်၊ ၵွပ်ႈဝႃႈမီးမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶႄႇ ၸႂ့်လိၵ်ႈၶႄႇမိူၼ်ႁဝ်း ပဵၼ်ႁဵင်လၢၼ့်ပၢႆ”။

 ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆ့ ပဵၼ်တႃႇတႆးလူင်ႁဝ်း လီသႂ်ႇၸႂ်ဝူၼ့်ၸွမ်း။ ပေႃးတူၺ်းၼႂ်း Almanac ပပ့်မၢႆပီႊ 2004 ၸိုင် လႆႈႁၼ်ဝႃႈ- ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶိူဝ်းတႆး ဢၼ်ပႃး လၢဝ်း ထႆး ၼႆ့ ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ၸႂ့်တိုဝ်းၼမ်သုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃ့ ထီႈ 14 ၼႂ်းၵူၼ်း 90 လၢၼ့်။

 ထႆးမီး (ၼပ့်ႁူဝ်ၵူၼ်း) 63,430,000

 လၢဝ်းမီး (ၼပ့်ႁူဝ်ၵူၼ်း)   5,777,000

(ထႆးတင်းလၢဝ်းႁူမ်ႈၵၼ် 69,207,000 ၸမ် 70 လၢၼ့်)

 မၢၼ်ႊမီး (ၼပ့်ႁူဝ်ၵူၼ်း) 42,238,000

 ပွင်ႇဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶိူဝ်းတႆး ဢၼ်ၸႂ့်တိုဝ်းၼွၵ်ႈမိူင်းတႆး မိူဝ်းလၢဝ်းၼႆ့ မီးမွၵ်ႈ 20 လၢၼ့်ၵေႃ့။ တေပႃး တႆးၸွင်ႇ (Zhuang) တႆးလိုဝ့် တႆးတႂ်ႈၶူင်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ မွၵ်ႈ 15 လၢၼ့် လႄႈ တႆးၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး၊ ဢိၵ်ႇတၢင်ႇတီႈ၊ ၼႂ်းၸေႊမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႂ်း ႁူမ်ႈၵၼ်တေမီး 5 လၢၼ့်။ ပွင်ႇဝႃႈ ၸိူဝ်းလၢတ်ႈ ၵႂၢမ်းတႆးလူင်ႁဝ်းၼႆ့ (ၼပ့်သွၼ်ႇပႃးၵႂၢမ်းတႆးၶိုၼ်၊ ၵႂၢမ်းတႆးမၢဝ်း ဢိၵ်ႇၵႂၢမ်းတႆးတၢင်ႇတီႈၵေႃႈ) ဢမ်ႇပူၼ့်လႆႈ 5 လၢၼ့်။

 ၵွပ်ႈၼၼ် တႆးလူင်ႁဝ်းၼႆ့ မီးတၢင်းလိူၵ်ႈယူႇ 3 တၢင်း၊

ႁဝ်းယွမ်းႁၢႆၵႂႃႇၼႂ်း 42 လၢၼ့်ႁူဝ်ၵူၼ်း ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊမႅၼ်ႇမႃႇ။ ၵူၺ်းယင်းမီး 70 လၢၼ့် ဢၼ်တိုၵ့်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆး လိၵ်ႈၶိူဝ်းတႆး တေသိုပ်ႇၽႄႈတိူၼ်းၵႂႃႇယူႇ။

ႁဝ်းဢွၼ်ၵၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈလၢဝ်း/ထႆး၊ ပေႃးပဵၼ်လႆႈ လိၵ်ႈထႆး၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸႂ့်လိၵ်ႈထႆးၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ။ ပေႃးၼၼ် ႁဝ်းၵေႃႈ ၸင်ႇတေၸၢင်ႊမီးတီႈၸႂ်ယႂ်ႇ မိူၼ်ၵဝ်ႈၵၢင့်။

ႁဝ်းဢွၼ်ၵၼ်မႄးၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းၽွင်ႈ ႁႂ်ႈမိူၼ်ၵႂၢမ်းထႆး ၵႂၢမ်းလၢဝ်း။ လၢဝ်း လႄႈ ထႆးၼႆ့ လိၵ်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သေတႃ့ ၵႂၢမ်းမိူၼ်ၵၼ်ၵမ်ႈၼမ်၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶဝ်လၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်ၼႆ့ ဢမ်ႇတၢပ်ႈၸႂ့်ၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ မိူၼ်တႆးလူင်ႁဝ်းလၢတ်ႈ တေႃႇထႆး-လၢဝ်းၶဝ်။ မႄးပႅတ်ႈၵႂၢမ်းၵႅမ်တူဝ်(ၶေႃႈႁွင့်ပၢဝ်ႇ)ႁဝ်း ဢၼ်ဝႃႈ “လိၵ်ႈတႆးႁူမ်ႈတူဝ် ၵႂၢမ်းတႆးႁူမ်ႈၶေႃႈ” ၼၼ့်ပဵၼ် “ၵႂၢမ်းတႆးႁူမ်ႈၶေႃႈ လိၵ်ႈတႆးႁူမ်ႈတူဝ်”။ ပွင်ႇဝႃႈ ႁဝ်းယႃႇၼႅတ်ႈၶိုင် တႃႇႁႂ်ႈလိၵ်ႈတႆးႁူမ်ႈတူဝ်ၵွၼ်ႇ၊ ႁႂ်ႈၵႂၢမ်းတႆးႁူမ်ႈၶေႃႈဢွၼ်တၢင်းၶႅၼ်းတေလီ။

ၽွၼ်းလီ

ႁဝ်းၵႂႃႇၵူႊတီႈ တေၸၢင်ႊလၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်လီ

ပေႃးၵႂၢမ်းပွင်ႇၵၼ် ၸႂ်ၵေႃႈတေၸမ်ၵၼ်

ပေႃးၸမ်ၸႂ်ၵၼ်ၵေႃႈ လွင်ႈၵမ့်ယၼ်ၵၼ်တိုၼ်းမီးမႃး

ပေႃးမီးလွင်ႈၵမ့်ယၼ်ၵၼ်ၵေႃႈ တေမီးလွင်ႈၸုၵ်းမၼ်ႈမႃးလႆႈ၊ တၢင်ႇပိူင်ဢမ်ႇတၢပ်ႈတူၵ်ႇထိုင်။

 တေမီးၵူၼ်းထၢမ်ဝႃႈ - ထႆးလၢဝ်းပိူၼ်ႈၸႂ့်ပႃႇလီ့ၼမ်၊ ႁဝ်းသမ့်ၸႂ့်တိုဝ်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊၼမ် တေႁဵတ်းႁိုဝ်လၢတ်ႈတေႃႇၵၼ်။ လွင်ႈၼႆ့တႄ့ တေမီးလၢႆး​ၵေႈၵိုင့်ၵၢင့် (လၢႆးၵေႈၶၢဝ်းပွတ်း)။

ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းတႆးတေ့တေ့ လႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႂ်းထႆးၼၼ့် ႁဝ်းဢဝ်ၸႂ့်တိုဝ်းၸွမ်း။

ဢၼ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းပႃႇလီ့၊ ၵႂၢမ်းၶႄႇ၊ ၵႂၢမ်းမွၼ်း ၼႂ်းထႆးၶဝ်ၼၼ့် ႁဝ်းဝႆ့သေၵွၼ်ႇ။

ဢၼ်ၶဝ်ဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းပႃႇလီ့ တၢင်ဝႆ့ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈၼၼ့် ႁဝ်းဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃးၸႂ့်တၢင်။

 ၶၢဝ်းယၢဝ်းတႄ့ ႁဝ်းဢဝ်လမ်းလၢႆးမၼ်း(သၢႆၼမ့်ႁႅင်းလူမ်း)မၼ်းဝႃႈ။ ဝႆတၢင်းလႂ် ႁဝ်းဝႆၸွမ်းၵၼ်၊ လွင်ႊတၢင်းလႂ် ႁဝ်းလွင်ႊၸွမ်းၵၼ်၊ ပဵၼ်ႇပႆႇၸွၺ်ႈၵၼ်ၵမ့်ၵၼ်။

 တီႈၼႆ့ ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ မၢဝ်ႈၸိူဝ်တူင်ႊ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မိူင်းၶႄႇ(1893-1976) လုၺ်းၼမ့်ယၢင်ၸိုဝ်းၵျႅင်း တီႈဝူႇႁၢၼ်ႇ ၸေႊမိူင်းႁူပိူၺ်ႇ ၼႂ်းလိူၼ်မေႇ 1956 မိူဝ်ႈၸူဝ်ႊၶူပ်ႇမၼ်းၸဝ်ႈလႆႈ 63။

 မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇလုၺ်းၶၢမ်ႈသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ၊ သမ့်ဢမ်ႇလွင်ႊၸွမ်းသၢႆၼမ့်တင်းပိုၵ်း။ ၵွပ်ႈႁူ့ဝႃႈ တင်းသွင်လၢႆးၼႆ့ ပဵၼ်တႃႇၸူမ်တၢႆၵွၺ်း။ ၸင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇလုၺ်းၶၢမ်ႈသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈသေ ဢဝ်ႁႅင်းၼမ့်လွင်ႊၼၼ့် ပဵၼ်ႁႅင်းၵမ့်တႃႇလုၺ်းၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈ။ လုၺ်းၽၢႆ့လုၺ်းၽၢႆ့သေၵႂႃႇ တေႃႇပေႃးႁွတ်ႈၾင်ႇပုၼ့်။ ႁဝ်းၵေႃႈ ၽိူဝ်ႇတေတိုဝ်ႁဵတ်းၵေႃ့လဵဝ်ႁင်းၵူၺ်းၼၼ့် ပေႃးႁဝ်းဢဝ်ႁႅင်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ဢၼ်တိုၼ်းပဵၼ်ႁႅင်းႁဝ်းဝႆ့ၼၼ့် ၶတ်းႁိူဝ်းလိၵ်ႈတႆးၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းၵႂႃႇၸိုင် တၵ်းၽႅဝ်တီႈဢဵၼ်းဢၢၼ်းဢမ်ႇႁၢင့်၊ ယုမ်ႇယမ်ၼင်ႇၼႆ။           

တႅမ်ႈ- ၶိုၼ်းသႂ်ၸႂ်ယဵၼ်

(August 2004)