ပိုၼ်း ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း
တွၼ်ႈၼိူင်ႈ
ပုၵ့်ၵူဝ်ႇၽူႈဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈ ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ ပဵၼ်သၢင်ႇသွင်ဝႃႇ ဢွၵ်ႇၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ လူင်းမႃးႁဵတ်းၼႃးႁဵတ်းသူၼ်၊ ၺႃးမိူဝ်ႈ မိူင်းဢူၼ်ၸူၼ်လိူင်ႇ မီးသိုၵ်းမီးသိူဝ်ၼမ်ၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇသမ့်ၶဝ်ႈႁဵတ်းၵူၼ်းၶုၼ်၊ ဢိင်မုၼ်ၸဝ်ႈၸွင်ႈ၊ မႅၵ်ႇၵွင်ႈပႃးလၢပ်ႇ ၶၢမ်ႇယၢပ်ႇၶၢမ်ႇၽိုတ်ႇ ၵိၼ်ၸိုတ်ႇၵိၼ်ၸၢင် မၢင်ႊပွၵ်ႈထၢၼ်ႈပေႃး လႆႈဢဝ်မၢၵ်ႇၵၢဝ်ႈႁဵတ်းသဝ်ႁိူၼ်း၊ ဢဝ်ၼႃႈဢူၵ်းႁဵတ်းလႅၼ်ႊႁူဝ့်သေ ဢႅဝ်ႇဝၢႆႈၶၢႆ့ပၢႆႊ ၸွမ်းလႃႇႁႃ့ႁိုၵ်းၸၼ်း မၢင်ႊဝၼ်းယဵပ်ႇၺႃး ၶႂၢၵ်ႇ၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢၵ်ႇၵွင်ႈပိူၼ်ႈ ယိုင်းၸပ်းလႂ်ယဝ့်။ ၸွမ်းလိူၺ်ႈ ၵၢမ်ႇဢမ်ႇသဵင်ႈ မုၼ်ဢမ်ႇဝၢႆး ပဵၼ်ၵေႃ့ၸၢႆးႁတ်းႁၢၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ် ၸွမ်းသိုဝ်ႈ၊ ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈၸင်ႇလၢတ်ႈ၊ လွင်ႈလီၸင်ႇႁဵတ်း ပေႃးႁဵတ်း ၵေႃႈဢမ်ႇသုတ်ႈ ၸင်ႇလႆႈသိုပ်ႇပုတ်ႈၼင်ႈဝၢၼ်ႈၵိၼ်မိူင်း၊ ႁိူဝ်ႈႁိူင်း လိုဝ်းၸွတ်ႇႁွတ်ႈတူဝ်ႈမိူင်းတႆးမိူဝ်ႈဢွၼ်သေၼႆ့ ပဵၼ်ၼင်ႇ ၶုၼ် သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းၼႆ့ယဝ့်။
ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းၼႆ့ ဢူႈမၼ်းၸိုဝ်ႈလုင်းမွၵ်ႇၶမ်း၊ မႄႈမၼ်းၸိုဝ်ႈပႃႈၼၢင်းဢွၼ်ႇ၊ ယူႇတမ်ႈၼႂ်းလိၼ်မင်းလိူၼ်း၊ ဢိူင်ႇ တူၼ်ႈႁုင်းယဝ့်။ မၼ်းၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈပီႊၶရိတ့် 1851၊ ၵေႃးၸႃႇသၵ ရဵတ်ႈ 1212 ၼီႈ၊ လိူၼ်သီႇလွင်ႈ 13 ၶမ်ႈ၊ မႅၼ်ႈဝၼ်း ဢင်းၵၢၼ်း။ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ့် ႁွင့်ဝႃႈ ဢၢႆႈယွၼ်း ယဝ့်။ ၸွမ်းလိူၺ်ႈ မိူဝ်ႈမၼ်း ယင်းလဵၵ့်ယင်းလႅင်ၼၼ့် ၵႆ့ၶေႃ့ၶေႃ့တူင်းတူင်း မီးတၢင်းၶႆႈ တၢင်းပဵၼ်ၼမ်ၼႃႇလႄႈ ပူႇသြႃႇမေႃယႃၶဝ်ၸင်ႇဝႃႈ ထုၵ်ႇလီဢဝ် ပၼ်ပိူၼ်ႈသေယဝ့် ၸင်ႇၵွၺ်ႈၶိုၼ်းယွၼ်းဢဝ်ဝႃႈၼႆ။ ဢူႈမႄႈၶဝ် ၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇၵႂၢမ်းမေႃယႃ ၵႃႊလႆႈယိူၼ့်ၸႂ် ဢဝ်ပၼ်ပိူၼ်ႈသေ ၵမ်းၼိူင်ႈ၊ ဝၢႆးၼၼ့် ၸင်ႇဢဝ်ၵိူဝ်သၢဝ်းႁႃႈၸွၺ့် ၵႂႃႇႁဵတ်းၶွင်ၾၢၵ်ႇ ပေႃႈလဵင့် တီႈၶဝ်ဢဝ်လုၵ်ႈလၢင်းဝၢင်းပၼ်ၼၼ့်သေ ယွၼ်းလုၵ်ႈ လၢင်းၶဝ်ၶိုၼ်းမႃးလႄႈ၊ ပိူဝ်ႈၼႆ ၸင်ႇတၢင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈမၼ်းဝႃႈ ဢၢႆႈ ယွၼ်း။ မိူဝ်ႈဢႃႇယူ့ဢၢႆႈယွၼ်း လႆႈ သၢမ်ၶူပ်ႇၼၼ့် သမ့်မီးၼွင့် ၵေႃ့ၼိူင်ႈ၊ ၸိုဝ်ႈ ၶမ်းယီႊ၊ ထိုင်မိူဝ်ႈၶမ်းယီႊဢွၼ်ႇယႂ်ႇမႃး၊ ၸင်ႇ တေၽိုၵ်းယၢင်ႈ ၸၢင်ႊတွမ်ႈၸၢင်ႊပႆၼၼ့်၊ မႄႈၶဝ် သမ့်သဵင်ႈ ၵၢမ်ႇၵႂႃႇသေ၊ ယၢပ်ႇၸႂ်ၵေႃ့ပဵၼ်ယႃႊပဵၼ်ၼၢႆး လႆႈလုမ်းလႃးသွင်ၶႃ ပီႈၼွင့် ၵူႊၶမ်ႈၵူႊၼႂ်ယဝ့်။
ထိုင်မႃးၶမ်ႈၼိူင်ႈ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈၶိင်းမွၵ်ႇၶမ်းဢမ်ႇယူႇႁိူၼ်း။ ၵွၺ်းမီးၵေႃ့ၼၢႆး ဝွၼ်းလဝ်ႇ ဢဝ်လၢၼ်ဢွၼ်ႇၵႂႃႇၼွၼ်းလပ်း ယူႇ ၼႂ်းၽႃႈ၊ ဝႃႈဢမ်ႇဝႃႈၵေႃႈ တေပဵၼ်မႅဝ်းလမ်းၼူမႃး ၽႃႇၺႃးသူၼ်ႈ ၽိုၼ်း ဢၼ်တဝ်ႊၵူမ်ယူႇ ၼႂ်းၽီးၾႆး(ပုင်းတဝ်ႊ)ၼၼ့် သဵၼ်ဢွၵ်ႇ မႃးမႆႈၺႃးၸဵမ်ၾၢၵ်ႈၸဵမ်တူင် မႆႈထိုင်ၽႃလူင်တူၼ်ႈလူမ်း မႆႈၸဵမ် ၶိုဝ်ႇၸဵမ်ပႄၶႃးမုင်းၸိူဝ်းၼၼ့်ယဝ့်။ ၼၢႆးထဝ်ႈၵေႃႈ ၶိုၵ်းၶၢၵ်းလုၵ့် တိုၼ်ႇမိုၼ်းတႃ ဢမ်ႇတၼ်းႁွင့်ႁႃလၢၼ်ဢွၼ်ႇသွင်ၵေႃ့ပီႈၼွင့်၊ ၼႅတ်ႈသွင့်လူင်းႁိူၼ်းၵႂႃႇႁၢင်းမၼ်း၊ ၽိူဝ်ႇၶုၵ်းၸႂ်လႆႈမႃး ၸင်ႇႁွင့် ပီႈၼွင့်ႁိူၼ်းႁွင်ႇႁိူၼ်းၸၢၼ်း မႃးၸွၺ်ႈၶေပၼ်ယဝ့်။ ၽိူဝ်ႇပိူၼ်ႈႁူ့ မႃး ပႃးပုင်းၼမ့် ၽႅဝ်ႁွတ်ႈယဝ့်ၵေႃႈ ယွတ်ႈၾႆးပေႃးဢူၼ်ႈ၊ ၽႃ တူၼ်ႈလူမ်းပေႃးၵၢၼ့် ႁၢၼ့်ႁိူၼ်းမၢင်ႊတီႈပေႃးလၼ်ႇ၊ ၾႆးမႆႈပၼ်ႇ ၽႃႁိူၼ်းပေႃးႁွပ်ႈဝႆ့ၵူႊၽၢႆႇသေယဝ့် မွတ်ႇၵႂႃႇႁင်းမၼ်းယဝ့်။ ၼၢႆး ထဝ်ႈၵေႃႈ ႁွင့်ႁႆႈပွင့်မေႃးဝႃႈ “ၾႆးမႆႈလၢၼ်ၵဝ် ၽဝ်ၵူပ်းႁိူၼ်းၵႂႃႇ တင်းသွင်ၵေႃ့ယဝ့်” ၼႆလႄႈ ပိူၼ်ႈၸင်ႇလၢၵ်ႈဢဝ် မႆ့ယၢဝ်းမႃးၵၢႆႇ ၶိုၼ်ႈတူၺ်း၊ လႆႈႁၼ်သွင်ၵေႃ့ပီႈၼွင့် ၼွၼ်းလပ်းယူႇၽေႃးၽေႃး၊ လုၵ်းတီႈၼွၼ်းသွင်ၶႃ ၾႆးယင်းဢမ်ႇမႆႈႁွတ်ႈလႄႈ ၽႂ်ၵေႃႈထၢၼ်ႈ ပေႃး ဢွၼ်ယွင်ႈဢၢမ်း ၸွမ်းၵၢမ်ႇၸွမ်းမုၼ်သွင်ၶႃပီႈၼွင့်ယဝ့်။
ဝၢႆးသေၾႆးမႆႈယဝ့် ၶိင်းမွၵ်ႇၶမ်းၵေႃႈ ၶိုၼ်းမႄးႁိူၼ်းမႂ်ႇ ယေးမႂ်ႇသေ ႁႃၼၢႆးၸဝ်ႈႁိူၼ်းထႅင်ႈၵေႃ့ၼိူင်ႈ သိုပ်ႇသၢင်ႈၵၼ်ၵႂႃႇ။ ထႃႇၼၼ့် ဢမ်ႇပေႃးႁိုင်ပေႃးၼၢၼ်း သမ့်မီးလုၵ်ႈယိင်းဢွၼ်ႇၵေႃ့ ၼိူင်ႈ ၸိုဝ်ႈၼၢင်းမၼ်ႈယဝ့်။ ယၢမ်းၼၼ် ၶဝ်ပီႈၼွင့်သၢမ်ၵူၼ်း မူၼ်ႊလူၼ်းၸွမ်းၵၼ်၊ ႁဵတ်းၼၼ် ယူႇလူၺ်ႈပေႃႈမႄႈသွင်ၸဝ်ႈ ၵူၼ်းထဝ်ႈၵေႃ့ၼၢႆး ၸွၺ်ႈတိုတ့်တၢႆးပၼ်၊ ဢမ်ႇတွၼ့်ၽိတ်းၵၼ်သေ ပွၵ်ႈ။ ထိုင်မိူဝ်ႈ ဢႃႇယူ့ဢၢႆႈယွၼ်း လႆႈသိပ်းႁႃႈၶူပ်ႇယဝ့် ၸင်ႇၵႂႃႇ ယူႇၸွင်း တီႈဝတ့်လူင်မိူင်းတွမ်း၊ တုင်းၵိၼ်ၶဝ်ႈသွမ်းတၵႃႇ၊ မုၼ် ၸဝ်ႈၸင်ႇတၢင်ႇပၼ်ႁိၵ်ႈဝႃႈ သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇ၊ ယူႇၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ သွၼ်ဢၢၼ်ႇပရိယၢတ်ႈ ၵမ်ႊၸွမ်းပတိပၢတ်ႈတြႃး၊ ႁိုင်မႃး ပေႃးလႆႈ သွင်ဝႃႇ ၸင်ႇသမ့်ထၢၵ်ႈလူင်းမႃး ၸွၺ်ႈႁဵတ်းၼႃးႁဵတ်းသူၼ် တီႈ ႁိူၼ်းပေႃႈဢၢဝ်မၼ်း ၶိင်းထမူင်ၶိူဝ်း မိူင်းသႅင်တူၼ်ႈႁုင်းယဝ့်။ ယၢမ်းၼၼ် သမ့်ၺႃးပၢၼ်မိူင်းၵဝ်း၊ ၽူႈလၵ့်ႁၢႆ့၊ ၵူၼ်း ၸူၼ်လိူင်ႇ ဢိူင်ႇလႂ်ၵေႃႈသုၵ့်သၢၵ့် တၢင်းၵႂႃႇတၢင်းမႃးၵေႃႈ ၵႂႃႇ ယၢၵ်ႈပႆယၢပ်ႇၼႃႇ၊ သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇၼႆ့ ပိူဝ်ႈမၼ်းမီးၸႂ်ႁတ်းႁၢၼ် လႄႈ ၶိင်းထမူင်ၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ယႂ်ႇၸႂ်ပိုင်ႈမၼ်း ႁၵ့်ပႅင်းမၼ်းတေ့ တေ့။ ပေႃးငိၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်း ၽူႈလၵ့်ၵူၼ်းၸူၼ် မႃးဢူၼ်ဢုင်းၵဝ်း တီႈလႂ်ၵေႃႈ ပေႃႈဢၢဝ်မၼ်း ၸႂ့်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇ ဢွၼ်ဢဝ်ႁၢၼ်ၶဝ် ၵႂႃႇတီ့ ၵႂႃႇလမ်းတိၵ်းတိၵ်း။ ၵႂႃႇတီ့ၸူၼ်တီႈလႂ်ၵေႃႈလႆႈ ၵႂႃႇၶႆႈၽူႈ လၵ့်တၢင်းလႂ်ၵေႃႈၶိုတ်း၊ ႁဵတ်းၼၼ် ၸင်ႇဢဝ်ၸိုဝ်ႈသၢင်ႇၸိင်ႇ တႃႇ ႁူင်ၸွတ်ႇႁွတ်ႈၵႆမႃးလွၺ်းလွၺ်း။ ပိူင်ၼိူင်ႈ ၸွမ်းလိူၺ်ႈမၼ်းပဵၼ် လုၵ်ႈလၢၼ်ႁူဝ်ႁဵင်ထမူင်မိူင်းၼၼ့်လႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ႁွင့်ၸိုဝ်ႈ မၼ်းဝႃႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇ ၼႆယဝ့်။
ဝၢႆးၼၼ့် ႁိုင်မႃးတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ၸဝ်ႈၾႃ့မူတ့်ႁႆး လႆႈ ငိၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်း သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇ ႁူင်ၵႂႃႇႁွတ်ႈႁူသေ၊ ၸင်ႇၸႂ့်ၵူၼ်း မႃးႁွင့်မၼ်းၵႂႃႇ ႁဵတ်းႁူဝ်ႁၢၼ်တီႈမိူင်းမူတ့်ႁႆး၊ သမ့်ၺႃးမိူဝ်ႈမူတ့် ႁႆး လႄႈ တၢင့်ယၢၼ်းမိူင်းၵႅင် ႁဵတ်းသိုၵ်းတိုၵ်းၵၼ်။ ယၢမ်းၼၼ် ၶုၼ်သၢင်ႇၵေႃႈ လႆႈၶီႇႁူဝ်သိုၵ်း ၵႂႃႇတိုၵ်းပေ့တၢင့်ယၢၼ်း ပွၵ်ႈၼိူင်ႈ ယဝ့်။ ဝၢႆးသေၼၼ့် ႁိုင်မႃး လႆႈၶူပ်ႇၼိူင်ႈပီႊပၢႆ သၢႆၵႂၢမ်းလိုဝ်း လင်ႊၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၽႂ်ၵေႃႈဝႃႈၶုၼ်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇတူၼ်ႈႁုင်းၼႆ့ ႁၢႆ့ ၼႃႇၵတ့်ၼႃႇ ၵႂႃႇတိုၵ်းသိုၵ်းၵေႃႈပေ့၊ ႁေ့ၽူႈၸူၼ်ၵူၼ်းလၵ့်ၵေႃႈ ၶႅၼ်ႇၼႆလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃ့လူင် ဝဵင်းပၢင်ယၢင်း ၸင်ႇသမ့်မႃးယွၼ်း ဢဝ် ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း တီႈၸဝ်ႈၾႃ့မူတ့်ႁႆး၊ မိူဝ်းႁဵတ်းၸွမ် သိုၵ်းလူင် တီႈဝဵင်းပၢင်ယၢင်းယဝ့်။ ၸဝ်ႈတိုၼ်းသၢင်ၵေႃႈ ႁၵ့်ၶုၼ် သၢင်ႇ ပေႃးၼင်ႇလုၵ်ႈဢွၵ်ႇလၢၼ်ၸႂ်၊ ၵႂႃႇတၢင်းလႂ်ၵေႃႈ ႁွင့်ၸပ်း ၸွမ်းႁွမ်းပႆၼင်ႇၼၼ်။ ဝၢႆးၼၼ့် လႆႈမႃးသွင်ၶူပ်ႇလိူဝ်လိူဝ် ၶုၼ် သၢင်ႇၸင်ႇယွၼ်းၶႂၢင်းတီႈၸဝ်ႈၾႃ့လူင်သေ မႃးၸႂ်းဝၢၼ်ႈၵဝ်ႇမိူင်း လင်၊ ၽိူဝ်ႇမႃးထိုင်ႁိူၼ်း သမ့်လႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇဝႃႈ ပူႇမိူင်းၼွင်ၶမ်း လမ်းၽၼ်းပူႇထမူင်ၶိူဝ်းမိူင်းသႅင် တၢႆယဝ့်ၼႆလႄႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၵေႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပိူၼ်ႈဢဝ်ပေႃႈဢၢဝ်မၼ်းတၢႆလႄႈ ၵိုင့်ၵၢင့်တူၵ်းၸႂ်ၼႃႇ ပေႃးၼင်ႇ ပိူၼ်ႈဢဝ်ၽႃ့သပ်းလင်မၼ်းယဝ့်။ ပေႃးမၼ်းငိၼ်းယဝ့် ၸဵပ်းၸႂ်ၼႃႇဢႃးလႃး မွင်းၺႃးပူႇမိူင်းၼွင်ၶမ်း တီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ႁူ့ၵႃႊတၵ်းပွၺ်း တွပ်ႇတႅၼ်းဝၼ်းမၼ်းၵမ်းလဵဝ်ယူႇ ဢၢင်ႈဢၢၼ်းဝႆ့ ၼင်ႇၼႆ။
ထိုင်မႃးပွၵ်ႈၼိူင်ႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇ လႆႈၵႂႃႇသုၼ်ႇႁူပ့် ထူပ်းသႂ်ႇ ပူႇမိူင်းၼွင်ၶမ်း တီႈၼႂ်းၵၢတ်ႇတူၼ်ႈႁုင်းလႄႈ မၼ်းၵေႃႈ လေႃႈၶုၼ်ႇဝၵ့်ၸၵ့်ငမ်ၵမ်ဢဝ်ၶေႃႈမိုဝ်း ပူႇမိူင်းၼွင်ၶမ်းသေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ပဵၼ်မႂ်းၼႆ့ယဝ့်ၼေႃ ဢၼ်ၽၼ်းၶေႃးဢူႈဢၢဝ်ၵဝ်ပေႃး ၶၢတ်ႇ ၵၢတ်ႇၼႆ့ ၵဝ်သမ့်တေတွပ်ႇတႅၼ်းဝၼ်းမႂ်း ၵႃႈၼႂ်းၵၢင်ၽုင် ၵူၼ်းတင်းလၢႆၼႆ့ယဝ့်” ၼႆသေ ထွတ်ႇလၢပ်ႇတၢပ်ႇဝတ့် ပတ့်ဢဝ် ၵွၵ်းႁူဝ်ပူႇမိူင်းၼွင်ၶမ်း တူၵ်းႁူင်ႈၵႄႈဝူင်ႈၵၢင်ၵူၼ်းၶဝ်ႈၵၢတ်ႇတင်း လၢႆ ပေႃးတိုၼ်ႇပၢႆႊယၢႆႈယီႈၵၼ်ၵႂႃႇ ၵမ်းလဵဝ်ယဝ့်။ ဝၢႆးၼၼ့်ဢမ်ႇ ပေႃးႁိုင်ပေႃးႁီး သမ့်မီးၸဝ်ႈၾႃ့လူင်ၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆ့ မိူင်းသႅၼ်ဝီ၊ မႅၼ်ႈၽွင်းထူပ်းၶီၺႃးလၢၼ်ႇ ဢၼ်ႇတရႄႇပႅတ်ႇၸဝ်ႈၾႃ့ မႃးႁဵတ်း သိုၵ်းတိုၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈမိူင်းလဵဝ်၊ မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ့် 1871 ၼီႈၼၼ့်၊ ၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆ့ ထၢၼ်ႈပေႃးလႆႈၶၢႆ့ပၢႆႊ ယၢၼ်ယၢတ်ႇၽၢတ်ႇႁၢင်ႈ ၽၢတ်ႇႁေႃၵႂႃႇ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ပွၵ်ႈယဝ့်။ ၵမ်းၼၼ့် မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈ ငိၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်းပိူၼ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃ့ပၢင်ယၢင်းမင်းလိူၼ်း မီးႁူဝ်ႁၢၼ် ၵူၼ်းၵတ့်ၼႆလႄႈ ၸင်ႇၸႂ့်ၵူၼ်းၵႂႃႇယွၼ်းပၢင်းယွၼ်းႁပ့် မႃးႁဵတ်း ငဝ်ႈတပ့်ၸွမ်သိုၵ်း တိုၵ်းပႅတ်ႈၽူႈၶဵၼ်ၸိင်းမိူင်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ့် ဝႃႈ ၼႆယဝ့်။
ဝၼ်းဢၼ်ၵူၼ်းၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆ့ သူႇႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး တီႈဝဵင်း ပၢင်ယၢင်းသေ လဝ်ႊလၢတ်ႈယွၼ်းပၢင်း ၶုၼ်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇ တီႈ တမ်ႈၸဝ်ႈတိုၼ်းသၢင်ၼၼ့် ၶုၼ်သၢင်ႇယင်းတိုၵ့်မီးဝႆ့ တီႈတူၼ်ႈ ႁုင်းယူႇ။ ၼႂ်ၼၼ့် ၼွင့်ယိင်းၶုၼ်သၢင်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၼၢင်းမၼ်ႈ လုၵ့်ၼိုင်ႈၶဝ်ႈၸဵမ်ၸဝ့်ၸဵမ်ၸဵဝ်း၊ သႂ်ႇၽိုၼ်းတိုၵ်းၾႆးၵမ်းလႂ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈဢမ်ႇသုၵ်း၊ တေႃႇႁွတ်ႈ ၵၢင်ဝၼ်းပေႃးလႃႈၵေႃႈ ပိုတ်ႇတူၺ်း ၶဝ်ႈၼႂ်းႁႆၼၼ့် ၵၢင်မၼ်း ယင်းတိုၵ့်ပဵၼ်သၢၼ်ဝႆ့ယူႇ။ ၶဝ်ပေႃႈ လုၵ်ႈပီႈၼွင့် ႁွင့်ၵၼ်မႃးတူၺ်းသေဢၢမ်းၸွမ်း၊ လၢတ်ႈဝႃႈ “တေ မီးလွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးပိူင်သင်ၵေႃႈဢမ်ႇႁူ့၊ ၼႂ်းၸႂ်ၸူၺ့်ဝႃႈ တေပဵၼ် ၼိမိတ့်ပုၼ်ႈၶုၼ်သၢင်ႇႁဝ်းယူႇ” ၼႆယဝ့်။ ဝၢႆးၼၼ့် မဝ်ႇႁိုင်မဝ်ႇ ၼၢၼ်း ၸဝ်ႈၾႃ့မင်းလိူၼ်း ၸႂ့်ၵူၼ်းမႃးႁွင့် ၶုၼ်သၢင်ႇၶိုၼ်းမိူဝ်း သေ၊ လၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈတၢင်းၶဝ်သႅၼ်ဝီ မႃးပၢင်းၶုၼ်သၢင်ႇ ႁႂ်ႈၵႂႃႇ ၸွၺ်ႈတိုၵ်းပႅတ်ႈ ၽူႈၶဵၼ်ဝႃႈၼႆ၊ ၶုၼ်သၢင်ႇၵေႃႈ ႁပ့်ၼေႃႈဢေႃႈဢဝ် ၸူမ်းၸွမ်းၵမ်းလဵဝ်ယဝ့်။
ၸဝ်ႈၾႃ့လူင်မင်းလိူၼ်းၵေႃႈ ပူင်ႊပၼ်ၵူၼ်းၸွမ်းသိပ်း သွင်ၵေႃ့၊ ဢွၼ်ၵၼ်ၶီႇမႃ့ ပႃးၵွင်ႈပႃးလၢပ်ႇ တၢပ်ႇသွင့်ႁူမ်ႈၵၼ်မႃး ၽႅဝ်ဝဵင်းသႅၼ်ဝီ၊ မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ့် 1873 ၼီႈ၊ ၶၢဝ်းမွၵ်ႇၸဵင်ၵီႊ မူၺ် ၼွင်းၼၼ့်ယဝ့်။ ယၢမ်းမိူဝ်ႈၶုၼ်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇၶဝ်မႃးႁွတ်ႈသႅၼ် ဝီၼၼ့် သမ့်ၺႃးမိူဝ်ႈၸဝ်ႈၾႃ့ၶုၼ်သၢင်ႇႁၢႆ့ လႆႈၶၢႆ့ပၢႆႊၵႂႃႇ ယူႇ တၢင်းၵုၼ်လူင်ႁိမ်းၶူင်းယဝ့်လႄႈ၊ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇၶဝ်ၵေႃႈ တတ်းတတ်း လတ်းႁူၺ်ႈလတ်းလွၺ်လူင်ၵႂႃႇ ၸူးတီႈၸဝ်ႈၶုၼ်သၢင်ႇ ႁၢႆ့မီးၼၼ့်၊ လဝ်ႊလၢတ်ႈလွင်ႈတၢင်းၶဝ်ႁွတ်ႈၽႅဝ်မႃး၊ ယၢမ်းၼၼ် ၸဝ်ႈၾႃ့လူင်ၵေႃႈ ၸူမ်းၸူမ်းသိူဝ်းသိူဝ်း တွၼ်းသေၵဵပ်းလႆႈၶမ်း ပဵၼ်မိုၼ်ႇပဵၼ်သႅၼ်ယဝ့်။ မိူဝ်ႈၼၼ့် ဢႃႇယူ့ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇ ၸင်ႇတေလႆႈသၢဝ်းသၢမ်ပီႊ။ မႅၼ်ႈၽွင်းႁၢင်ႊလီ မီးႁႅင်းတိုၵ့်ၶိုၼ်ႈ ၼႃႈၸိုၼ်ႈၾၢင်ထုၵ်ႇဝႆ့တေ့တေ့။ ၶုၼ်သၢင်ႇၵေႃႈ ဢဝ်တင်းၵွင်ႈ ၵဝ်ႈလဝ်း၊ ၶမ်းၵဝ်ႈၵျၢပ်ႈ၊ သၢင်ႈပၼ်ၸဝ်ႈၾႃ့လူင်သေ “ယွၼ်းႁႂ်ႈ လႆႈပုတ်ႈၵုပ်းသုပ်းသိူဝ်ႈၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈထႃႈပၢႆသၵ်းၵမ်းလူၺ်ႈ” ဝႃႈၼႆ၊ ၸဝ်ႈၾႃ့လူင်ၵေႃႈ ယေႈၶႅၼ်းႁပ့်ႁူမ်ၸူမ်းၼႃႇ ၸင်ႇမင်ႇၵလႃႇ ၶႂၢမ်းလီၶႂၢမ်းငၢမ်းသေ ထွတ်ႇသိူဝ်ႈပူတ်းၵုပ်း သုပ်းပၼ်ၶုၼ်သၢင်ႇ ဝႆ့ၼင်ႇလုၵ်ႈလၢင်းၵၢင်တဝ်ႈယဝ့်။ ယၢမ်းၼၼ့် ပိူၼ်ႈသမ့်ႁွင့် ၸိုဝ်ႈ ၶုၼ်သၢင်ႇၸိင်ႇတႃႇဝႃႈ “ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်း” ၼႆယဝ့်။
Baht Exchange Rate
