ၽွၼ်းလီၼမ်ႉသႅၼ်သႂ်

 ၼမ့် (ဢီႈယႃၶိုၵ့်ဢၼ်လီဢၢမ်း)

ယေႈဝၼ်း ထုၵ်ႇလီၵိၼ်ၼမ့် ၵႃႊႁိုဝ်

ၽူႈလႅၼ်ႇပၢႆးဢီႈယႃၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းၵႃႊယေႈဝၼ်းၼႆ့ ထုၵ်ႇလီၵိၼ်ၼမ့်ပၼ် တႃႇၵွၵ်းၵႅဝ်ႈလူင် 8 ၵွၵ်းၼႆယဝ့်။ လုၵ့် တီႈၼႂ်းတၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ၵိၼ်ယူႇၵူႊဝၼ်းၼၼ့်သေ ဢၼ်လုတ်ႇ ဢဝ်ၼမ့်ၼၼ့်ၵေႃႈ မီးယူႇ။ လႆႈႁူ့ဝႃႈ မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ လႄႈ ၽၵ်း ယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်တင်းၼမ်ၼၼ့် ၼမ့် ၶဝ်ႈပႃးဝႆ့ 80% တေႃႇ 90% သေ တေႃႈၼင်ႇၶဝ်ႈမုၼ်းပွင်းႁႅင်ႈၵေႃႈ ယင်းပႃးၼမ့်ဝႆ့ မွၵ်ႈ 35% ၵွၼ်ႇ။ တွၼ်ႊတႃႇ ၵူၼ်းၶၢၼ့်ၵိၼ်ၼမ့်ၶဝ် ပေႃးၵိၼ်ပၼ် မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈ လႄႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၼမ်ၼမ်ၸိုင် ၸၢင်ႊလုတ်ႇ ဢဝ်ၼမ့်လႆႈယူႇ။

တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၸၢင်ႊႁၢႆၶႅၼ်း

 ႁူဝ်ၶႆႈ၊ ဢႆ၊ မွင်ၶေႃႈ၊ တွင့်ယိုင်ႈ၊ တွင့်ၶိုၼ်ႈ၊ ထူင်ၶဝ်ႈ ၸဵပ်း၊ သႆႈလူင်ၵႂ်ႊ၊ တၢင်းပဵၼ်ၼႂ်းတွင့်ၼႂ်းသႆႈ၊ ပွတ်ႇၵႂ်ႊ၊ TB၊ ပဵၼ် လီ့ၼႂ်းမၢၵ်ႇလမ်း၊ ယဵဝ်ႈဝၢၼ်၊ လိူတ်ႈသုင်၊ ႁႅင်းယွမ်း၊ ႁူဝ်မဝ်း၊ တၢင်းပဵၼ်ပီးဢုတ့်၊ တၢင်းပဵၼ်လုပ်ႇၵပ်းလုပ်ႇတေႃႇ၊ တၢင်းပဵၼ် ဢဵၼ်ဢူၼ်ႈ၊ ႁူးလင်ႊတၼ်၊ တၢင်းပဵၼ်မၢၵ်ႇတႃၵူႊယၢင်ႇ၊ တၢင်း ပဵၼ်သၢႆလိူတ်ႈၼႂ်းဢွၵ်း၊ မၢၵ်ႇႁဵင်းၶႆႇလိူတ်ႈ၊ မၢၵ်ႇႁဵင်းဢူတွႆႈ၊ မၢၵ်ႇ ႁဵင်းထူင်ဢေ၊ ၶိူင်ႈဢမ်ႇလူင်း(တၢင်းပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း) ၸိူဝ်းၼႆ့ ၸၢင်ႊႁၢႆၶႅၼ်းလႆႈယူႇ။

သင်ၵိၼ်ၸွမ်းပိူင်ၸိုင်

တေလၢတ်ႈဝႃႈ ၵိၼ်ၼမ့်ၵွၺ်း ယင်းတေလႆႈၵိၼ်ၸွမ်း ပိူင်ၵွၼ်ႇႁႃ့ ဢမ်ႇယၢမ်ႈငိၼ်း ၼႆယဝ့်။ ဢၼ်ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်တႄ့ တေ လႆႈၵိၼ်ၼမ့် ဢွၼ်တၢင်း ၸူဝ်ႊပႆႇသုၵ်ႈၼႃႈ ၽွင်းလုၵ့်မႃး ၵၢင်ၼႂ် ၸဝ့်ၸဝ့်ၼၼ့်ဢိူဝ်ႈ။ ၵိၼ်ႁႂ်ႈသဵင်ႈ တႃႇ 5 ၵွၵ်း။ မိူဝ်ႈတႄႇၵိၼ် တႄ့ ဢမ်ႇၸၢင်ႊသဵင်ႈလႆႈ။ ပႅင်ႈၼင်ႇၵိၼ်လႆႈ ၶတ်းၸႂ်သေ ၵိၼ် ႁႂ်ႈၼမ်တီႈသုတ်းလႄႈ။ ၸင်ႇသိုပ်ႇၵိၼ်ႁႂ်ႈၼမ်လိူဝ်ၵဝ်ႇမႃးလွႆးလွႆး တႃ့။ ၶႆႊၸွမ်းၼင်ႇဝူၼ့်ထၢင်ႇလၢမ်းဢဝ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈသႄႈ။ မႃးၼႂ်း ၽိုၼ်လိၵ်ႈၵဝ်ႇ ၶွင်မိူင်းဢိၼ်းတီးယိူဝ်း(ၵြႃး)ၼၼ့်သေ မီးဝႆ့ၼိူဝ် ၼႅင်ႈ(Internet)ၼၼ့်ဢိူဝ်ႈ။ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းၽႃႇသႃႇၶဝ်ၼႆၸိုင် ၼႄဝႆ့ “Usha Paana Chikitsa” ၼႆဢိူဝ်ႈ။ ယဝ့်ၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ် ၼႅင်ႈ ၵႃႊဢၼ်ႁႃထူပ်းၼၼ့်သေ တႅမ်ႈၼႄဝႆ့ဢိူဝ်ႈ။

ပေႃးဝႃႈ ၵႃႊၼင်ႇႁဝ်းၵိၼ်လႆႈ ပႅင်ႈၼင်ႇႁဝ်းသူတ့်လႆႈ ၼၼ့် ဢိုၵ့်ယဝ့်လီငၢမ်းၸိုင် လိုဝ်ႈႁိူဝ့်ၵမ်းၼိူင်ႈသေ ၸင်ႇသုၵ်ႈ ၼႃႈလၢင့်တႃ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈယင်းဝႃႈ ပေႃးၵိၼ်ၼမ့်ယဝ့် တေလႆႈ ယူႇၼိမ်ၼိမ် ၸူဝ်ႊၵႅပ့်ၵမ်းၼိူင်ႈၼႆယဝ့်။ ပေႃးဢဝ်လၢႆးငၢႆႈမႃးဝႃႈ ၵိၼ်ၼမ့်ယဝ့်သေ ၼင်ႈသမ်ႇမႃႇထီ့ မွၵ်ႈၶိုင်ႈၸူဝ်ႊမူင်းၵေႃႈ လႆႈ။ ပေႃးတေၼင်ႈသမ်ႇမႃႇထီ့တူၺ်းတေ့တေ့ၵေႃႈ ပဵၼ်ၽွၼ်း လီ တွၼ်ႊတႃႇသူၵွၺ်း။  ဝၢႆးသေၼၼ့် ပေႃးဝႃႈ ၶိုၼ်ႈၶၵ့်မႃးၼႆ တိူဝ်း ၼင်ႈသမ်ႇမႃႇထီ့ ႁႂ်ႈႁိုင်လိူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ။  သူဢမ်ႇမီးလွင်ႈလူ့သုမ်း သင်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼႂ်းၼႅင်ႈၼၼ့်တႅမ်ႈဝႆ့ဝႃႈ ပေႃးၵိၼ်ၼမ့် ယဝ့်သေ တႃႇၼႂ်းၼိူင်ႈၸူဝ်ႊမူင်းၼၼ့် ဢမ်ႇလီၵိၼ်ထႅင်ႈ တၢင်းၵိၼ် ဢမ်ႇ ၼၼ် ၼမ့်တၢင်ႇၸိူဝ့်တၢင်ႇလွင်ႈ။ 

ထႅင်ႈလွင်ႈၼိူင်ႈ ပေႃးဝႃႈ မိူဝ်ႈဝႃးၶမ်ႈၼၼ့် ဢမ်ႇၵိၼ် လဝ်ႈၵိၼ်ၵႅပ်ႇဝႆ့ၼႆၸိုင် တိူဝ်းထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼႆယဝ့်။ 

ၼမ့်ဢၼ် ထုၵ်ႇလီၵိၼ်

 ၼမ့်သႅၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ့်ၽူတ့်လၢင်ႈၵေႃႈ ၵိၼ်လႆႈ ယူႇ။ တဝ်ႈၼမ့်သႅၼ်ႈၼႂ်းပၢၼ်မိူင်းမႂ်ႇၼႆ့ မီး 1 လီႇတႂ်ႇ တဵမ်တဵမ် လႄႈ ယင်းတေလၢမ်းၶၢတ်ႈငၢႆႈၵွၼ်ႇ။ ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇၵိၼ်ၼမ့် ၼမ်ၼမ်လႆႈၵမ်းသိုဝ်ႊၼႆၸိုင် ၵိၼ်တႃႇ 3 ၵွၵ်းဢွၼ်တၢင်း၊ လိုဝ်ႈ ႁိူဝ့် မွၵ်ႈ 3 မဵတ့်သေ ၸင်ႇသိုပ်ႇ ၵိၼ်ထႅင်ႈ 2 ၵွၵ်း။ လွင်ႈၵိၼ် ၼမ့်ၸွမ်းပိူင်သဵင်ႈဢမ်ႇသဵင်ႈၼၼ့် ဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈ၊ ဢၼ်တေ လႆႈၵိၼ်ၸွမ်းၵႂႃႇၵူႊဝၼ်းၼၼ့်ဢိူဝ်ႈ လမ်ႇလွင်ႈတီႈသုတ်း။ မိူဝ်ႈ တႄႇၵိၼ်ၼၼ့် တေၵမ်းၵမ်းၶႂ်ႈယဵဝ်ႈယူႇ။ ဝၢႆးၼႆ့မႃး တေလႆႈႁူ့ ဝႃႈ လွင်ႈၼႆ့ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၼ်ႁႃပိူင်ယႂ်ႇမၼ်းၼႆယဝ့်။

 လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆ့ ၽူႈၶူၼ့်ၶႂႃ့ၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းလီငၢမ်း ထတ်း သၢင်တူၺ်းလီငၢမ်းသေ တႅမ်ႈဝႆ့ဢိူဝ်ႈ။ ဢၼ်ၶဝ်ႁႃႁၼ်မႃးၼၼ့် ၸမ်း တွၼ်ႊတႃႇ

- တွင့်ယိုင်ႈ ၵိၼ်ၼမ့် တႃႇ 1 ဝၼ်း

- ထူင်ၶဝ်ႈၸဵပ်း ၵိၼ်ၼမ့် တႃႇ 2 ဝၼ်း

- ယဵဝ်ႈဝၢၼ်  ၵိၼ်ၼမ့် တႃႇ 7 ဝၼ်း

- လိူတ်ႈသုင်  ၵိၼ်ၼမ့် တႃႇ 4 ဝူင်ႈ

- တၢင်းပဵၼ်မၢၵ်ႇႁဵင်း  ၵိၼ်ၼမ့် တႃႇ 4 ဝူင်ႈ

- တၢင်းပဵၼ် TB  ၵိၼ်ၼမ့် တႃႇ 3 လိူၼ်

ၸိုင် တေႁၢႆၶႅၼ်းယူႇၼႆယဝ့်။

ၸိူဝ်းတၢင်းပဵၼ်ယႂ်ႇ

လုပ်ႇၵပ်းလုပ်ႇတေႃႇၶူပ်းၵူၼ့်သေ လူမ်းၼၢဝ်ၶိုၼ်ႈ၊ ပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်သႆႈၵူၼ်ႈမႅၼ်းၸိူဝ်းၼႆ့ၸိုင် တေလႆႈၸႂ့်လၢႆးယူတ်းယႃ ၵိၼ်ၼမ့်ၼႆ့ တေ့တေ့ဝႃႈဝႃႈဢိူဝ်ႈ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပေႃးဝၢႆးသေ တႃႇ ၶဝ်ႈယဝ့်ၼၼ့် တေလႆႈၵိၼ်ပၼ်ၼမ့် ၼမ်ၼမ်ယဝ့်။ တေႃႇထိုင် တၢင်းပဵၼ် တေႁၢႆၶႅၼ်းမႃးၼၼ့် တေလႆႈၶတ်းၸႂ်ၵိၼ်ၼမ့်ၼမ် ၼမ်ယဝ့်။

လွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၼမ့်သႅၼ်ႈ ၼၼ့် ႁူ့လႆႈၸိူင့်ႁိုဝ်

 ၶၵ့်မၢႆၼမ့် တွၼ်ႊတႃႇၵူၼ်းႁဝ်းၵိၼ်တိုဝ်းၼၼ့် ယိုၼ် ယၼ်တၢင့်မၼ်းဝႆ့ဢိူဝ်ႈ။ သွၼ်ႇတူၺ်း ၼမ့်သႅၼ်ႈၵွၼ်ႇ၊ တႅၵ်ႈ တူၺ်း လမ့်ၵတ့်ႁၢႆႇထြူဝ်ႊၵျိၼ်ႇဢႆးရၼ်း(Hydrogen iron)  ဢၼ်မီးၼႂ်းၼမ့်ၼၼ့်သေ ၸင်ႇဢဝ်မဵတ်ႇမၢႆ PH တႅမ်ႈမၢႆယဝ့်။ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈယိုၼ်ယၼ်ၼၼ့်ၼႆ PH မၢႆတီႈ(7)ၼႆ့ သၢင်ႇထုၵ်ႇ တႃႇၵူၼ်းႁဝ်း ၵိၼ်တိုဝ်းသေပိူၼ်ႈယဝ့်။ ပေႃးဝႃႈ တၢင့် PH မၼ်း တေယွမ်းသေ(7)ၼႆ ထၢတ်ႈဢႅတ့်သိတ့်(Acid) လူၼ့်လိူဝ်ၵႂႃႇ သေ ပေႃးဝႃႈ တေၼမ်လိူဝ်(7)ၵႂႃႇၸိုင် ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၵိၼ်ယဝ့်။ ၾၢႆႇယူႇလီၶွင်ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃ့ “World Health Organization”ၶဝ် ယိုၼ်ယၼ်တၢင့်ၼမ့်သႅၼ်ႈ တွၼ်ႊတႃႇၵူႊၸိုင်ႈမိူင်း ဝႆ့ယူႇယဝ့်။ ၶိူင်ႈတႃႇထတ်းၼမ့်သႅၼ်ႈ မီးလၢႆၸိူဝ့်လၢႆယၢင်ႇယူႇ။ ဢၼ်ၽႅဝ်မႃးမိူင်းႁဝ်းၼၼ့် မီးလၢႆယၢင်ႇၼႆတႄ့ ဢမ်ႇႁူ့ၼင်ႇ ၵဝ်ႇ။ တိတ်းတေႃႇထၢမ်တူၺ်း တီႈႁၢၼ့်ၶၢႆ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈႁၢၼ့် ယႃႈယႃၸိုင် တေၸၢင်ႊႁူ့လႆႈယူႇ။

ၼမ့် ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ့်သႅၼ်ႈ ၼႆ့ မီးၽွၼ်းလီၸိူင့်ႁိုဝ်

 သင်ဝႃႈ ႁဵတ်းပၼ်ၾိင်ႈယၢမ်ႈၵိၼ်ၼမ့်ၵူႊဝၼ်းၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်ၶိင်းႁဝ်း သႅၼ်ႈသႂ်မႃးဢိူဝ်ႈ။ မၼ်းၸၢင်ႊႁဵတ်း ႁႂ်ႈလိူတ်ႈမႂ်ႇယဵၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းသႆႈဢွၼ်ႇသႆႈလူင်လႄႈ ပဵၼ်တၢင်း ၵမ့်ယၼ် တႃႇပၢႆးယူႇလီႁဝ်းတေ့တေ့။ ၾၢႆႇယႃႈယႃတႄ့ ႁွင့် ဝႃႈ “Haematopaises” ၼႆဢိူဝ်ႈ။ ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိူင်ႈ မၼ်းႁဵတ်း ႁႂ်ႈယၢင်ယႂ်းၼႂ်းသႆႈၼၼ့် သႅၼ်ႈတိူဝ်းမႃးလႄႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လမ့်ႁႅင်းယႃ့တၢင်းၵိၼ်လႅၵ်ႇ မၼ်ႈၶိူင်ႇမႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇယဝ့်။ ယိင်ႈ လမ့်ႁႅင်းယႃ့တၢင်းၵိၼ်လႅၵ်ႇ မၼ်ႈၶိူင်ႇၵႃႊႁိုဝ်ၵေႃႈ လွင်ႈလုတ်ႇ ဢဝ်ဢႃးႁၢၼ်တေႃႇတူဝ်ၶိင်း ယိင်ႈတိူဝ်းမႃးၵႃႊၼၼ့်လႄႈ ၸၢင်ႊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈထွင်လႆလိူတ်ႈမႂ်ႇ ႁူမ်ႇၽႄႈၸွတ်ႇၽဵင်ႇ တူဝ်ၶိင်းၵူၼ်း ႁဝ်းၵႂႃႇၼႆယဝ့်။

ၸူဝ်ႊၵူၼ်းၼႆ့ ပွတ်းၼႃႇ။ တႄႇမိူဝ်ႈၽုၵ်ႈၵႂႃႇ တေးၵိၼ်ၼမ့် ၼမ်ၼမ်လႄႈ

 ၸူဝ်ႊၵူၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် မၼ်းပွတ်းတေ့ဢိူဝ်ႈ။ လွၵ်း လၢႆးယူတ်းယႃၸိူင့်ၼႆ ဢမ်ႇႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ့် ဢမ်ႇမီး။ သူဝ်ငိုၼ်းၵေႃႈဢမ်ႇသဵင်ႈ၊ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းယၢပ်ႇ ၼၼ့်လႄႈ ၵိုင်ႇလီမႅင်ႇၶႆႊမွၵ်ႇထိုင် ပီႈၼွင့်ၸိူဝ့်ၶိူဝ်းၵူၼ်းႁိမ်း ႁွမ်းယူႇဢိူဝ်ႈ။

ၾၢၼ်ႊ - မၢဝ်ႇၸၢႆး

Ref: SCIENCE & TECHNOLOGY